آرامگاه فردوسی مشهد

فردوسی که بود؟

پیش از پرداختن به بنای آرامگاه، شناخت شخصیتی که این مکان به او تعلق دارد ضروری است.

حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی در حدود سال ۳۲۹ هجری قمری در نزدیکی شهر توس در خراسان به دنیا آمد و در سال ۴۱۶ هجری قمری در همان منطقه درگذشت. او یکی از بزرگ ترین شاعران حماسه سرای تاریخ ادبیات جهان به شمار می رود که با سرودن کتاب شاهنامه، نقشی بی بدیل در حفظ و زنده نگه داشتن زبان فارسی ایفا کرد.

شاهنامه فردوسی حاصل نزدیک به سی سال تلاش پیوسته اوست و با داشتن حدود شصت هزار بیت، یکی از طولانی ترین و برجسته ترین منظومه های حماسی جهان محسوب می شود. این اثر گران بها، اسطوره ها، افسانه ها و رویداد های تاریخی ایران را از آغاز تا دوران ورود اعراب به این سرزمین در سه بخش اسطوره ای، پهلوانی و تاریخی روایت می کند.

فردوسی پس از مرگ، در باغ شخصی خود در توس به خاک سپرده شد. همین محل ساده، بعد ها به یکی از مهم ترین مقاصد فرهنگی و گردشگری ایران تبدیل شد که امروز با عنوان آرامگاه فردوسی مشهد شناخته می شود.

موقعیت جغرافیایی آرامگاه فردوسی مشهد

آرامگاه فردوسی در منطقه تاریخی توس واقع شده است. توس شهری کهن است که در دوره های مختلف تاریخی، از جمله پیش از اسلام و همچنین در سده های نخستین اسلامی، از مراکز مهم علم، فرهنگ و حکومت در خراسان بزرگ بوده است.

این مجموعه در فاصله ای حدود بیست تا سی کیلومتری شمال غربی مرکز شهر مشهد قرار دارد. در منابع مختلف، فاصله دقیق آرامگاه تا مشهد کمی متفاوت ذکر شده که علت آن، تفاوت در نقطه مبدا اندازه گیری در سطح شهر مشهد است. به طور کلی، مسیر دسترسی به این مکان از طریق بزرگراه مشهد به قوچان و سپس انشعابی به سمت منطقه توس صورت می گیرد.

آرامگاه فردوسی مشهد در نزدیکی دو روستای طوس سفلی و اسلامیه و در همسایگی آثار تاریخی دیگری همچون شهر باستانی تابران و بقعه هارونیه قرار گرفته است. همین موقعیت، این منطقه را به یکی از خوشه های مهم گردشگری تاریخی و فرهنگی اطراف مشهد تبدیل کرده است.

جدول اطلاعات پایه آرامگاه فردوسی مشهد

مشخصه	توضیح
موقعیت	خراسان رضوی، شمال غربی مشهد، منطقه توس
فاصله تا مرکز مشهد	حدود بیست تا سی کیلومتر بسته به حرکت از مبدا
مساحت باغ آرامگاه	حدود شش هکتار
سال گشایش بنای اصلی	1313 خورشیدی برابر با 1943 میلادی
سال تکمیل موزه توس	1347 خورشیدی با نظارت هوشنگ سیحون
شماره ثبت ملی	1176
تاریخ ثبت ملی	18 آذر 1354
سبک معماری	برگرفته از معماری هخامنشی با تاثیر از آرامگاه کوروش در پاسارگاد

تاریخچه ساخت آرامگاه فردوسی مشهد

تاریخچه آرامگاه فردوسی، روایتی طولانی و پرفراز و نشیب دارد که در ادامه به مراحل مختلف آن اشاره می شود.

مقبره نخستین در دوره های کهن

بر اساس منابع تاریخی، پس از در گذشت فردوسی در قرن پنجم هجری، نخستین بار فردی به نام ارسلان جاذب، از سرداران و حاکمان توس، بر مزار او بنایی ساده بنا کرد. این بنای نخستین برای مدتی نسبتا طولانی، در حدود یک سده، پابرجا ماند.

در ادامه، این آرامگاه در جریان یورش عبیدالله خان ازبک به خراسان تخریب شد. علت این تخریب را برخی منابع به تعصبات مذهبی این حاکم نسبت داده اند. با روی کار آمدن دوره صفوی و اهمیت یافتن مشهد و مناطق اطراف آن، بار دیگر بازسازی هایی بر روی مقبره فردوسی انجام گرفت، هرچند این بازسازی ها در مقیاسی محدود بود.

در گزارش های پژوهشگران ایرانی و خارجی که در سده های اخیر از این محل بازدید کرده اند، غالبا از بنایی محقر و ساده، که گاه در میان مزارع گندم قرار داشته، یاد شده است. این وضعیت تا اوایل دوره پهلوی ادامه داشت.

طرح ریزی بنای نوین در دوره پهلوی اول

در سال ۱۳۰۵ خورشیدی، انجمن آثار ملی ایران پیشنهاد داد که همزمان با برگزاری کنگره هزاره فردوسی، بنایی باشکوه و درخور شان این شاعر بزرگ در توس ساخته شود. طرح نخستین این بنا توسط مهندس کریم طاهرزاده بهزاد، از چهره های فعال دوران مشروطه و از نخستین ایرانیانی که به صورت آکادمیک معماری خوانده بود، تهیه شد.

طرح اولیه طاهرزاده بهزاد در سال ۱۳۰۷ به تصویب انجمن رسید و عملیات ساخت آغاز شد، اما پس از اجرای سکوی نخستین، به دلیل اختلاف نظر درباره طراحی سقف بنا، کار متوقف شد.

در ادامه، طراحی بنا به آندره گدار، باستان شناس و معمار فرانسوی، سپرده شد. گدار در طرح خود از الگوی سقف های هرمی متاثر از معماری اهرام مصر بهره گرفت. تیمورتاش، از رجال سیاسی وقت، بر اجرای این سقف هرمی پافشاری کرد و بر همین اساس، آرامگاه با سقفی هرمی ساخته شد.

با تغییر شرایط سیاسی و مخالفت اعضای انجمن آثار ملی با طرحی که یادآور معماری مصر باستان بود، سقف هرمی برداشته شد و بار دیگر طراحی به طاهرزاده بهزاد بازگردانده شد. طرح تازه او، که سقفی پلکانی جایگزین سقف هرمی می کرد، در بیست و هشتم مهر ماه ۱۳۱۲ به تصویب انجمن رسید.

نظارت بر اجرای این طرح نهایی به مهندس حسین لرزاده سپرده شد و افرادی همچون حسین حجار باشی زنجانی و تقی درودیان نیز به عنوان مباشران اجرای پروژه فعالیت کردند. سرانجام، پس از حدود هشت سال تلاش، ساخت بنای آرامگاه فردوسی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، همزمان با برگزاری جشن هزاره فردوسی، به پایان رسید و این بنا رسما گشایش یافت.

توسعه و بازسازی در دهه های بعد

در سال های بعد از گشایش نخستین، آرامگاه فردوسی مشهد بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، به دستور انجمن آثار ملی، پروژه ای برای توسعه و بازسازی بخش هایی از مجموعه آغاز شد. نظارت بر این مرحله از کار به مهندس هوشنگ سیحون، یکی از شناخته شده ترین معماران معاصر ایران، واگذار شد. این مرحله از پروژه در سال ۱۳۴۷ خورشیدی به پایان رسید و در جریان آن، ساختمان موزه توس نیز ساخته و به مجموعه افزوده شد.

هوشنگ سیحون، معمار برجسته ایرانی، علاوه بر طراحی آرامگاه فردوسی، باغ موزه نادری مشهد را نیز طراحی کرده است. این مجموعه با مجسمه برنزی نادرشاه و معماری خاص، یکی دیگر از آثار ارزشمند این معمار در مشهد است که بازدید از آن را به علاقه مندان به تاریخ و معماری توصیه می کنیم.

آرامگاه فردوسی در تاریخ ۱۸ آذر ۱۳۵۴ خورشیدی، با شماره ثبت ۱۱۷۶، به عنوان یکی از آثار ملی ایران در فهرست میراث فرهنگی کشور به ثبت رسید.

بازآفرینی فضای پیرامونی در دهه های اخیر

در سال های اخیر، توجه ویژه ای به بازسازی و ساماندهی فضای بیرونی و ورودی آرامگاه فردوسی مشهد شده است. یکی از مهم ترین این پروژه ها، طرح موسوم به بازآفرینی جلوخان بود که با پیگیری شهرداری مشهد و شورای شهر و پس از امضای تفاهم نامه ای میان نهادهای مسئول، از اردیبهشت ماه ۱۳۹۷ آغاز شد.

هدف از این پروژه، بهسازی و ساماندهی فضای حریم آرامگاه بود که به مرور زمان دچار افت کیفیت شده بود. فاز سوم این پروژه نیز در تیرماه ۱۳۹۹ به بهره برداری رسید.

معماری آرامگاه فردوسی مشهد

معماری آرامگاه فردوسی مشهد یکی از مهم ترین دلایل شهرت این مجموعه در میان بناهای یادمانی ایران است. طراحان این بنا، آگاهانه از الگو های معماری دوران هخامنشی بهره گرفته اند تا پیوندی نمادین میان فردوسی، به عنوان زنده کننده هویت ملی و زبان فارسی، و شکوه ایران باستان برقرار کنند.

الهام از آرامگاه کوروش بزرگ

یکی از نکات برجسته درباره ظاهر آرامگاه فردوسی، شباهت آن به آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد است. این شباهت تصادفی نیست، بلکه به صورت آگاهانه در طراحی بنا لحاظ شده تا یادآور هویت ملی و افتخارات تاریخی ایران باشد. بنای اصلی آرامگاه، حجمی مکعبی شکل بر روی سکویی مرتفع است که از دو سو با پلکان هایی مشابه پلکان های تخت جمشید به آن دسترسی وجود دارد.

ویژگی های کلی سازه

بنای اصلی آرامگاه دارای زیربنایی در حدود نهصد تا هزار متر مربع و ارتفاعی نزدیک به هجده متر است. مصالح به کار رفته در ساخت آن ترکیبی از بتن، سنگ و کاشی است. نمای بیرونی بنا با عناصر تزئینی برگرفته از معماری هخامنشی، به ویژه ستون ها و سرستون ها، تزئین شده است.

بر روی چهار ضلع بنا، کتیبه هایی سنگی حکاکی شده که اشعاری از فردوسی و همچنین متونی معرف اندیشه و شخصیت او را در بر می گیرند. سقف داخلی نیز با کاشی کاری معرق و نقوشی متاثر از عناصر تزئینی دوره هخامنشی و عصر فردوسی پوشانده شده است.

فضای داخلی آرامگاه، برخلاف نمای بیرونی که برگرفته از معماری هخامنشی است، بیشتر متاثر از معماری دوره اشکانی است. در این بخش، بیست ستون مرمری در طبقه پایین و هشت ستون در بخش فوقانی بنا به کار رفته است. در طبقه زیرین آرامگاه، نقوش حجاری شده ای از داستان های شاهنامه بر دیوار ها به نمایش گذاشته شده که با نور پردازی مناسب، جلوه ای برجسته به آن ها بخشیده است.

فهرست ویژگی های اصلی معماری آرامگاه

1. طراحی بیرونی برگرفته از معماری هخامنشی و مشابه آرامگاه کوروش بزرگ
2. طراحی داخلی متاثر از معماری دوره اشکانی
3. استفاده از سنگ های منطقه توس در نماسازی دیوار ها
4. کاشی کاری معرق در سقف داخلی بنا
5. نقوش برجسته سنگی از داستان های شاهنامه در طبقه زیرین
6. کتیبه های سنگی حکاکی شده با اشعار فردوسی بر چهار ضلع بنا
7. پلکان های عریض ورودی، مشابه سبک کاخ های تخت جمشید

باغ، استخر و تندیس فردوسی

ورودی اصلی مجموعه از سمت جنوب است. بازدید کنندگان از دو سوی استخری که مقابل ورودی قرار دارد، به سمت بنای آرامگاه هدایت می شوند. در جلوی این استخر، تندیسی از فردوسی، اثر مجسمه ساز شناخته شده ابوالحسن صدیقی، نصب شده است.

درون استخر، سی فواره در سه دسته ده تایی، آراسته با نقوشی از گل نیلوفر، جای گرفته است. این عدد سی، به صورت نمادین، اشاره به سی سالی دارد که فردوسی صرف سرایش شاهنامه کرد.

باغ اطراف آرامگاه، با مساحتی در حدود شش هکتار، فضایی سرسبز و آرام را برای بازدید کنندگان فراهم کرده است. علاوه بر آرامگاه اصلی، این باغ شامل بنای یادبود، ساختمان های اداری، کتابخانه و موزه توس نیز می شود.

موزه توس یا موزه فردوسی مشهد

یکی از بخش های مهم مجموعه، موزه توس است که با عنوان موزه فردوسی نیز شناخته می شود. این موزه در ضلع شمال غربی آرامگاه قرار دارد و طراحی آن نیز اثر هوشنگ سیحون است.

تاریخچه و ویژگی های موزه

ساختمان موزه در یک طبقه ساخته شده و طراحی آن با الهام از عناصر معماری ایرانی صورت گرفته است. این بنا در محل استراحتگاه پیشین آرامگاه احداث شد. مساحت موزه در حدود ششصد مترمربع است.

آثار موجود در موزه

موزه توس شامل بخش های مختلفی است که هر یک به معرفی جنبه ای از تاریخ و فرهنگ منطقه توس و همچنین دوران فردوسی می پردازد.

از جمله مهم ترین آثار قابل مشاهده در این موزه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آثار به دست آمده از کاوش های باستان شناسی در منطقه توس
• ابزار های رزمی و حماسی مانند سپر، گرز و کمان که در شاهنامه بار ها به آن ها اشاره شده است

• اشیای باستانی متعلق به سده های چهارم و پنجم هجری، همزمان با دوران زندگی فردوسی
• سفالینه های دوره اسلامی و پیش از اسلام
• سکه های طلا و نقره و ظروف مفرغی
• تندیس حکیم فردوسی، اثر ابوالحسن صدیقی، که نسخه ای از آن به کنگره هزاره فردوسی اهدا شده بود
• نسخه ای از شاهنامه معروف به شاهنامه فلورانس که حدود دویست سال پس از نگارش اصلی شاهنامه کتابت شده و در تصحیح متن شاهنامه نقشی کلیدی داشته است

فرودگاه گلبهار مشهد در نزدیکی شهر تاریخی توس و آرامگاه فردوسی قرار دارد. این فرودگاه تفریحی با ارائه پروازهای فوق سبک و دوره های آموزش خلبانی، یکی از جاذبه های مدرن و هیجان انگیز در شمال غرب مشهد است که می تواند تجربه ای متفاوت را برای گردشگران فراهم کند.

کتابخانه آرامگاه فردوسی مشهد

یکی از بخش های ارزشمند مجموعه آرامگاه فردوسی، کتابخانه تخصصی آن است که در ضلع شرقی محوطه آرامگاه قرار دارد. ساختمان کتابخانه در سال ۱۳۴۷ خورشیدی، همزمان با پروژه بازسازی و توسعه مجموعه که به سرپرستی هوشنگ سیحون انجام شد، احداث گردید.

این کتابخانه به صورت دو طبقه ساخته شده است. طبقه پایینی آن به عنوان مخزن کتاب مورد استفاده قرار می گیرد و طبقه بالایی به سالن مطالعه اختصاص دارد. مجموعه کتابخانه بیش از نه هزار جلد کتاب را در بر می گیرد که بخش قابل توجهی از آن ها به زبان فارسی، ادبیات کلاسیک، شاهنامه پژوهی و تاریخ ایران مربوط می شود. فرش نفیسی نیز در کف این ساختمان پهن شده که بر ارزش تاریخی و فرهنگی فضای داخلی کتابخانه می افزاید.

کتابخانه آرامگاه فردوسی محل مراجعه بسیاری از پژوهشگران، دانشجویان و علاقه مندان به ادبیات فارسی است که به دنبال منابع تخصصی درباره فردوسی، شاهنامه و تاریخ توس هستند. حضور این کتابخانه در کنار موزه توس، بر جایگاه آرامگاه فردوسی به عنوان یک مرکز فرهنگی و پژوهشی، فراتر از یک بنای یادمانی صرف، تاکید می کند.

رستوران هفت خان آرامگاه فردوسی

در نزدیکی حوض نیلوفر و موزه توس، رستوران سنتی هفت خان قرار دارد که یکی از امکانات رفاهی مجموعه آرامگاه فردوسی برای پذیرایی از بازدید کنندگان است. نام این رستوران برگرفته از داستان هفت خان رستم در شاهنامه فردوسی است، همان هفت مرحله دشواری که رستم برای رهایی کیکاووس از بند اسارت پشت سر گذاشت.

رستوران هفت خان دارای دو بخش فضای داخلی و فضای باز است. یکی از ویژگی های متمایز این رستوران، قرار دادن یک نسخه از کتاب شاهنامه بر روی هر میز است تا مهمانان در کنار صرف غذا، فرصتی برای مطالعه و آشنایی بیشتر با اشعار فردوسی داشته باشند.

منوی این رستوران عمدتا شامل غذا های سنتی و محلی ایرانی است، از جمله:

آش رشته

کشک بادمجان

دیزی سنگی

با توجه به موقعیت این رستوران در مجاورت مسیر بازدید از آرامگاه، بسیاری از گردشگرانی که پس از گشت و گذار در باغ، موزه و کتابخانه احساس خستگی یا گرسنگی می کنند، برای صرف غذا یا نوشیدنی به این مکان مراجعه می کنند.

نگارخانه و نمایشگاه های هنری آرامگاه فردوسی

در کنار موزه توس، بخشی از مجموعه آرامگاه فردوسی به نمایش آثار هنری مرتبط با شخصیت فردوسی و شاهنامه اختصاص دارد. در میان آثار موجود در موزه، تابلو های نقاشی با موضوع چهره فردوسی و همچنین نقاشی هایی از داستان های شاهنامه، از جمله آثار استاد علی رخساز، از شاگردان برجسته کمال الملک، نگهداری و به نمایش گذاشته می شود.

علاوه بر نمایشگاه دائمی آثار هنری در موزه، آرامگاه فردوسی به طور مرتب میزبان نمایشگاه ها و رویداد های فرهنگی و هنری موقت نیز بوده است. از جمله می توان به برگزاری جشنواره ملی عکس شاهنامه اشاره کرد که آثار برگزیده آن در سالن های نمایشگاهی مجموعه آرامگاه فردوسی به نمایش گذاشته شده است. همچنین در مناسبت های مختلف، نمایشگاه های نقاشی با موضوع پاسداشت مقام فردوسی و شاهنامه در این مجموعه برپا می شود.

این بخش هنری، در کنار موزه و کتابخانه، آرامگاه فردوسی را به مکانی تبدیل کرده که علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، به عنوان یک پایگاه فعال فرهنگی و هنری نیز شناخته می شود و همواره میزبان رویداد هایی با محوریت شاهنامه و هویت ملی ایران است.

بازارچه آرامگاه فردوسی

غرفه های این بازارچه معمولا شامل انواع محصولات زیر است:

• صنایع دستی سنگی، از جمله دیزی و دیگچه های سنگی که از مصنوعات شناخته شده منطقه توس و اطراف مشهد هستند

• محصولات قلم زنی شده روی مس و سایر فلزات
• سوغات محلی خراسان مانند خشکبار، زعفران و شیرینی های سنتی
• تندیس های مختلف از حکیم ابوالقاسم فردوسی

• یادگاری ها و اشیای تزئینی با طرح هایی الهام گرفته از شخصیت ها و داستان های شاهنامه
• صنایع دستی بافتنی و سفالی تولید شده توسط هنرمندان محلی
• کتاب ها و نسخه هایی از شاهنامه فردوسی در قطع ها و طرح های گوناگون، مناسب برای هدیه

بازدید از این بازارچه معمولا در کنار گشت و گذار در باغ آرامگاه و بازدید از موزه توس انجام می شود و نیازی به زمان بندی جداگانه ندارد. با توجه به اینکه این بازارچه در فضای باز و کنار مسیرهای عبوری مجموعه قرار دارد، بازدید از آن معمولا رایگان است و صرفا هزینه ورودی آرامگاه از بازدید کنندگان دریافت می شود.

خرید از این بازارچه می تواند گزینه ای مناسب برای گردشگرانی باشد که به دنبال سوغاتی اصیل و مرتبط با فرهنگ و ادبیات ایران هستند و تمایل دارند خاطره سفر خود به آرامگاه فردوسی و توس را با خود همراه داشته باشند.

چه کسانی در آرامگاه فردوسی دفن هستند

آرامگاه مهدی اخوان ثالث

مهدی اخوان ثالث، با تخلص «م. امید»، در دهم اسفند ماه سال ۱۳۰۷ خورشیدی در مشهد به دنیا آمد. او یکی از برجسته ترین شاعران معاصر ایران و از چهره های اصلی جریان شعر نو نیمایی به شمار می رود. اخوان در کنار نیما یوشیج، احمد شاملو، سهراب سپهری و فروغ فرخزاد، از بنیان گذاران و تثبیت کنندگان سبک نو در شعر فارسی معرفی می شود. اشعار او آمیزه ای از لحن حماسی و اسطوره ای، متاثر از زبان و فرهنگ خراسان، با مضامین اجتماعی و گاه انتقادی است. مجموعه شعر زمستان و شعر آخر شاهنامه از شناخته شده ترین آثار او هستند که همچنان در ادبیات معاصر فارسی جایگاه ویژه ای دارند.

اخوان ثالث در چهارم شهریور ماه سال ۱۳۶۹ خورشیدی بر اثر سکته قلبی در تهران درگذشت. بر اساس آنچه در منابع مختلف نقل شده، او پیش از مرگ وصیت کرده بود که پیکرش در کنار آرامگاه فردوسی در توس به خاک سپرده شود، به دلیل عشق و ارادت خاصی که به فردوسی و شاهنامه داشت و در آثارش نیز بارها به آن اشاره کرده بود. برخی او را با عنوان فردوسی قرن بیستم توصیف کرده اند.

دفن پیکر اخوان ثالث در محوطه باغ آرامگاه فردوسی، از نظر قوانین وقت میراث فرهنگی به صورت معمول امکان پذیر نبود، زیرا این محوطه به عنوان اثر ملی، مجاز به خاکسپاری افراد دیگر نبود. بنا بر روایت هایی که در رسانه ها و منابع مختلف نقل شده، این استثنا با پیگیری برخی چهره های ادبی و پس از موافقت مقامات مسئول وقت انجام گرفت.

مزار مهدی اخوان ثالث در بخش غربی مجموعه آرامگاه فردوسی و در ضلع جنوبی موزه توس قرار دارد. برخلاف تصور برخی بازدید کنندگان، این مزار بنای بزرگ و با شکوهی ندارد، بلکه سنگ قبری ساده است که در کنار آن، تندیسی از نیم تنه اخوان ثالث نصب شده است.

سادگی این مزار، خود به موضوعی برای گفت وگو در میان اهل ادب تبدیل شده و برخی چهره های فرهنگی خواستار ساخت بنای درخور تری برای این شاعر شده اند، هر چند تاکنون تغییری در این زمینه اعمال نشده است.

حضور مزار اخوان ثالث در جوار آرامگاه فردوسی، پیوندی نمادین میان شعر کلاسیک حماسی و شعر نوین فارسی برقرار می کند و بر اهمیت این باغ به عنوان یکی از مهم ترین نماد های ادبیات فارسی در طول تاریخ تاکید می کند.

آرامگاه محمدرضا شجریان

استاد محمدرضا شجریان، خواننده و آهنگساز برجسته موسیقی سنتی و کلاسیک ایرانی، یکی از تاثیرگذار ترین چهره های موسیقی معاصر ایران بود. او با صدای ویژه خود، بسیاری از اشعار کلاسیک فارسی، از جمله بخش هایی از شاهنامه فردوسی و اشعار شاعرانی چون حافظ، سعدی و مولانا را اجرا کرد و در حفظ و گسترش موسیقی اصیل ایرانی نقشی برجسته داشت. شجریان از سوی سازمان یونسکو نیز به دریافت مدال موتسارت نائل شد که نشان دهنده جایگاه جهانی او در عرصه موسیقی است.

استاد شجریان در مهر ماه سال ۱۳۹۹ خورشیدی درگذشت. او پیش از درگذشت وصیت کرده بود که در مشهد، زادگاه خود، و در کنار پدرش یا در نزدیکی مزار مهدی اخوان ثالث به خاک سپرده شود. با توجه به این وصیت و پیگیری هایی که پس از درگذشت او انجام شد، مزار وی در نهایت در محوطه باغ آرامگاه فردوسی، در نزدیکی مزار اخوان ثالث، قرار گرفت.

انتخاب این محل برای خاکسپاری استاد شجریان، در آن زمان با گفت وگو ها و دیدگاه های متفاوتی همراه بود، از جمله درباره مطابقت این تصمیم با قوانین مربوط به حریم آثار ملی ثبت شده. بر اساس اظهار نظر مسئولان میراث فرهنگی خراسان رضوی در آن زمان، محل دفن با بررسی کارشناسی و در محدوده مجاز تعیین شده بود. برخی کارشناسان نیز بر این باور بودند که حضور مزار هنرمندی با جایگاه جهانی شجریان، در کنار آرامگاه فردوسی، بر ارزش فرهنگی این مجموعه می افزاید.

امروزه مزار استاد شجریان، همانند مزار اخوان ثالث، یکی از نقاطی است که بسیاری از بازدید کنندگان و علاقه مندان به موسیقی و ادبیات ایرانی، هنگام سفر به آرامگاه فردوسی، برای ادای احترام از آن دیدن می کنند. حضور همزمان مزار فردوسی، اخوان ثالث و شجریان در یک مجموعه، این باغ را به نمادی از پیوند میان ادبیات حماسی کلاسیک، شعر نوین و موسیقی سنتی ایران تبدیل کرده است.

اطلاعات کاربردی برای بازدید از آرامگاه فردوسی مشهد

ساعات بازدید

ساعات کاری مجموعه آرامگاه فردوسی مشهد معمولا بر اساس فصل سال تغییر می کند.

به طور کلی:

فصل سال	ساعت شروع بازدید	ساعت پایان بازدید
نیمه اول سال	08:00	19:30
نیمه اول سال	08:00	17:00

با توجه به اینکه ساعات کاری ممکن است در مناسبت های خاص یا به مرور زمان تغییر کند، پیشنهاد می شود پیش از برنامه ریزی سفر، از منابع رسمی یا میراث فرهنگی استان خراسان رضوی، آخرین اطلاعات را استعلام کنید.

هزینه بازدید

ورود به مجموعه آرامگاه فردوسی مشهد معمولا مستلزم تهیه بلیط ورودی است. نرخ بلیط در طول سال ها تغییر کرده و متناسب با تورم و سیاست های میراث فرهنگی به روزرسانی می شود. برای اطلاع از نرخ دقیق و به روز بلیط، بهتر است پیش از سفر از منابع رسمی استعلام گرفته شود.

نحوه دسترسی

آرامگاه فردوسی مشهد از طریق چند روش قابل دسترسی است

1. خودروی شخصی: از مرکز شهر مشهد، از طریق بزرگراه مشهد به قوچان و سپس انشعاب به سمت منطقه توس و بلوار شاهنامه
2. اتوبوس های شهری: برخی خطوط اتوبوسرانی مشهد، از جمله خطوطی که از پایانه فردوسی حرکت می کنند، به سمت توس و آرامگاه فردوسی تردد دارند
3. تاکسی و تاکسی های اینترنتی: گزینه ای مناسب برای مسافرانی که به دنبال دسترسی مستقیم و بدون دغدغه مسیریابی هستند
4. تور های گردشگری: برخی تورهای گردی شهر مشهد، بازدید از آرامگاه فردوسی و مناطق تاریخی توس را در برنامه خود قرار می دهند

با توجه به اینکه در حال حاضر خط مستقیم مترو به این منطقه وجود ندارد، استفاده از خودروی شخصی یا تاکسی، مسیر مطمئن تری برای دسترسی به شمار می رود.

مسیر بازدید از آرامگاه فردوسی در توس، به سمت جاده کلات ادامه پیدا می کند. روستای بابا رمضان با طبیعت بکر و اقامتگاه های بوم‌گردی، یکی از مقاصد محبوب برای گردشگرانی است که پس از بازدید از آرامگاه فردوسی، به دنبال تجربه طبیعت گردی در خراسان رضوی هستند.

جاذبه های تاریخی اطراف آرامگاه فردوسی مشهد

منطقه توس، به دلیل قدمت تاریخی خود، میزبان چندین اثر تاریخی دیگر در نزدیکی آرامگاه فردوسی است. بازدید کنندگانی که به این منطقه سفر می کنند، می توانند در همان سفر از این آثار نیز دیدن کنند.

• بقعه هارونیه: بنایی تاریخی با معماری دوره ایلخانی که در نزدیکی آرامگاه فردوسی قرار دارد.
• ارگ کهن دژ توس: بازمانده ای از استحکامات دفاعی شهر باستانی توس.

• آرامگاه امام محمد غزالی: مقبره یکی از متفکران و فقیهان برجسته اسلامی که در همین منطقه واقع شده است.
• شهر تاریخی تابران: بخشی از بافت باستانی توس که در نزدیکی آرامگاه قرار دارد.

در مسیر بازدید از آرامگاه فردوسی در توس، می توانید به سمت شهرستان چناران حرکت کنید و از آبشار اخلمد مشهد با ارتفاع ۸۵ متر دیدن کنید. این آبشار با دیواره های سنگی و طبیعت بکر، یکی از جاذبه های طبیعی دیدنی در اطراف مشهد است که تجربه ای به یادماندنی را برای گردشگران رقم می زند.

همچنین وجود دریاچه مصنوعی گلبهار در نزدیکی آرامگاه فردوسی در شهر گلبهار، می تواند یک گردش نیم روزی را برای شما به ارمغان بیاورد.

اهمیت فرهنگی و ملی آرامگاه فردوسی مشهد

آرامگاه فردوسی تنها یک بنای یادمانی ساده نیست، بلکه نمادی از تلاش ملت ایران برای پاسداری از زبان فارسی و هویت فرهنگی خود به شمار می رود. برگزاری جشن هزاره فردوسی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی و همزمانی آن با گشایش این آرامگاه، نشان دهنده اهمیتی است که نخبگان فرهنگی و سیاسی آن دوران برای این شاعر بزرگ قائل بودند.

امروزه، این مجموعه به یکی از مقاصد اصلی گردشگری فرهنگی در اطراف مشهد تبدیل شده و ساليانه پذیرای گردشگران داخلی و خارجی بسیاری است که برای آشنایی بیشتر با شاهنامه، زندگی فردوسی و تاریخ ایران باستان به این مکان سفر می کنند.

جمع بندی

آرامگاه فردوسی در منطقه توس، در نزدیکی مشهد، یکی از مهم ترین بنا های یادمانی ایران است که به پاس زحمات حکیم ابوالقاسم فردوسی در سرایش شاهنامه و حفظ زبان فارسی ساخته شده است. این مجموعه که شامل بنای اصلی آرامگاه، باغ، استخر، تندیس فردوسی، موزه توس و آرامگاه چهره های فرهنگی دیگری همچون مهدی اخوان ثالث و محمدرضا شجریان است، ترکیبی از ارزش های تاریخی، ادبی و معماری را در خود جای داده است.

بازدید از این مکان، فرصتی مناسب برای آشنایی عمیق تر با یکی از برجسته ترین چهره های ادبیات فارسی و همچنین آشنایی با سبک معماری برگرفته از دوران هخامنشی است.

پرسش های متداول درباره آرامگاه فردوسی

آرامگاه فردوسی مشهد کجاست؟

آرامگاه فردوسی در منطقه تاریخی توس، در فاصله ای حدود بیست تا سی کیلومتری شمال غربی مرکز شهر مشهد در استان خراسان رضوی قرار دارد.

آرامگاه فردوسی مشهد در چه سالی ساخته شد؟

بنای اصلی آرامگاه فردوسی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، همزمان با جشن هزاره فردوسی، گشایش یافت. توسعه و بازسازی بخش هایی از مجموعه، از جمله ساخت موزه توس، در سال ۱۳۴۷ خورشیدی با نظارت هوشنگ سیحون به پایان رسید.

معماری آرامگاه فردوسی مشهد از چه سبکی الهام گرفته است؟

نمای بیرونی آرامگاه فردوسی از معماری دوران هخامنشی الهام گرفته و شباهت زیادی به آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد دارد، در حالی که فضای داخلی آن بیشتر متاثر از معماری دوره اشکانی است.

چه کسان دیگری در باغ آرامگاه فردوسی مدفون هستند؟

در همین باغ، آرامگاه مهدی اخوان ثالث، شاعر برجسته معاصر، و آرامگاه استاد محمدرضا شجریان، خواننده سرشناس موسیقی سنتی ایران، نیز قرار دارد.

موزه توس شامل چه آثاری است؟

موزه توس شامل آثار باستان شناسی منطقه توس، ابزارهای رزمی مرتبط با داستان های شاهنامه، سفالینه ها و سکه های تاریخی، تندیس فردوسی و نسخه ای از شاهنامه معروف به شاهنامه فلورانس است.

بهترین راه دسترسی به آرامگاه فردوسی مشهد از مشهد چیست؟

بازدیدکنندگان می توانند با خودروی شخصی، تاکسی یا برخی خطوط اتوبوسرانی شهری که به سمت توس تردد دارند، به این مجموعه دسترسی پیدا کنند. در حال حاضر خط مستقیم متروی مشهد به این منطقه نمی رسد.

آیا بازدید از آرامگاه فردوسی مشهد نیازمند خرید بلیط است؟

بله، ورود به مجموعه آرامگاه فردوسی معمولا مستلزم تهیه بلیط ورودی است. با توجه به تغییر نرخ بلیط در طول زمان، توصیه می شود پیش از سفر، آخرین اطلاعات از منابع رسمی استعلام گرفته شود.