گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم صرفاً یک فضای نمایشگاهی نیست؛ بلکه روایت گر گفت و گویی تاریخی میان هنر ایرانی و هنر اروپایی است. در این مجموعه می توان هم زمان جلوه هایی از رئالیسم اروپایی، طبیعت گرایی قرن نوزدهم، هنر مذهبی ایرانی، نقاشی قهوه خانه ای و هنرهای سنتی مانند منبت و قلم زنی را مشاهده کرد.
این مقاله بخشی از راهنمای جامع «موزه آستان قدس رضوی (موزه حرم امام رضا)» است. اگر به دنبال اطلاعات کامل تری درباره تاریخچه، بخش های مختلف و آثار این موزه هستید، حتماً آن را مطالعه کنید.
تاریخچه تأسیس گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم
گنجینه هنر های تجسمی در ۸ تیر ۱۳۷۸ با هدف تمرکز بر آثار نقاشی و هنر های وابسته تأسیس شد. ایجاد این گنجینه پاسخی بود به ضرورت ساماندهی آثار هنری ارزشمندی که طی دهه های پیش از آن گرد آوری شده بودند.
بخش قابل توجهی از آثار اروپایی این مجموعه در فاصله سال های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶ میلادی از گالری های معتبر ایتالیا و انگلستان خریداری شده اند. این نکته اهمیت تاریخی ویژه ای دارد، زیرا نشان می دهد نگاه گرد آورندگان مجموعه، فراتر از مرز های ملی بوده و با رویکردی بین المللی شکل گرفته است.
ساختار و فضای نمایشگاهی
گنجینه هنرهای تجسمی در فضایی بیش از ۴۵۰ مترمربع طراحی شده و بیش از ۵۰ اثر منتخب به صورت چرخشی یا ثابت در آن به نمایش گذاشته می شود.
ویژگی های فضای نمایشگاهی:
- نورپردازی کنترل شده برای حفاظت از آثار
- چیدمان موضوعی و تاریخی
- امکان مشاهده تطبیقی آثار ایرانی و اروپایی
- تفکیک بخش نقاشی از هنرهای سنتی
این چیدمان به بازدید کننده اجازه می دهد سیر تحول هنر را نه تنها به صورت زمانی، بلکه از منظر سبک شناسی نیز دنبال کند.
آثار هنرمندان اروپایی در گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم
یکی از مهم ترین ویژگی های این گنجینه، حضور آثار هنرمندان اروپایی از نیمه قرن هجدهم تا نیمه قرن بیستم میلادی است. این آثار عمدتاً از گالری های «ایسدرا» در رم و «ویلیامز» و «الکساندر» در لندن خریداری شده اند.
ویلیام جیمز و منظره پردازی قرن هجدهم
اثر «آبگیر سن مارکو، ونیز – ایتالیا» متعلق به ویلیامجیمز است. این هنرمند انگلیسی که بین سال های 1761 تا 1771 فعالیت داشت، در بازنمایی مناظر شهری مهارت ویژه ای داشت.
تابلوی او تصویری از شهر ونیز را نشان می دهد؛ شهری که در قرن هجدهم الهام بخش بسیاری از هنرمندان اروپایی بود. دقت در بازنمایی معماری، انعکاس نور در آب و ترکیب بندی کلاسیک، این اثر را به نمونه ای شاخص از هنر منظره پردازی آن دوران تبدیل کرده است.
بنجامین ویلیامز لیدر و طبیعت گرایی انگلیسی
تابلوی «منظره ای در ساری، انگلستان» اثر بنجامین ویلیامز لیدر (1831–1923) نمونه ای برجسته از طبیعت گرایی قرن نوزدهم است.
در این اثر، طبیعت نه تنها یک پس زمینه، بلکه موضوع اصلی است. توجه دقیق به نور، ابرها، بافت زمین و تغییرات جوی، نشان دهنده نگاه علمی و رمانتیک هم زمان هنرمند است.
منظره پردازی ایتالیا در قرن بیستم
شش اثر منظره از هنرمندان ایتالیایی در این گنجینه نگهداری می شود که هر کدام نمایانگر بخشی از تحولات هنر ایتالیا هستند :
- فرانچسکو د نیکولا
- فیلیبرتو کورللی
- آاوگوستو رادیچه
- تونی بردینیون
- اومبرتو لیوای
این آثار بیشتر بر چشم انداز های طبیعی، فضا های شهری و نور مدیترانه ای تمرکز دارند. در برخی از آن ها می توان تأثیر امپرسیونیسم و در برخی دیگر گرایش به واقع گرایی مدرن را مشاهده کرد.
طبیعت بی جان و هنر کلاسیک
تابلوی «طبیعت بی جان» اثر الساندرو کاتالانی نمونه ای از توجه هنرمندان ایتالیایی به ترکیب بندی دقیق اشیاء، نور و بافت است.
مناظر دریایی و شهری
اثر «منظره دریا» از گوئیدو اودیِرنا و تابلوی «خیابان» از آاوگوستو رادیچه، جلوه هایی از فضای شهری و دریایی ایتالیا در قرن بیستم را به نمایش می گذارند.
آثار هنرمندان ایرانی در گنجینه هنر های تجسمی حرم
بخش ایرانی این گنجینه از نظر تاریخی گستره ای از قرن هجدهم میلادی تا هنر معاصر را پوشش می دهد.
محمد زمان سوم و هنر مذهبی
تابلوی «معراج» اثر محمد زمان سوم از نمونه های ارزشمند هنر مذهبی ایرانی است. این اثر نمایانگر ترکیب سنت نگارگری ایرانی با تأثیرات اروپایی است که در دوره زندیه و اوایل قاجار مشاهده می شود.
کمال الملک و رئالیسم ایرانی
آثار محمد غفاری معروف به کمال الملک، جایگاهی ویژه در این گنجینه دارند.
تابلو هایی مانند:
- «پول، روستایی از توابع کجور مازندران»
- «رودخانه شیلات فرح آباد»
- «جلگه صفی آباد اشرف»
- «پل رودخانه تجن – ساری»
نمونه های درخشانی از رئالیسم ایرانی در اواخر دوره قاجار هستند. کمال الملک با تأکید بر نور طبیعی، پرسپکتیو دقیق و جزئیات محیطی، نقاشی ایران را وارد مرحله ای تازه کرد.
نقاشی قهوه خانهای
اثر «وقایع کربلا در دهم محرم سال ۶۱ ق.» از درویش کاتبی نمونه ای شاخص از نقاشی قهوه خانه ای است؛ هنری مردمی که روایت های مذهبی و حماسی را برای عموم جامعه تصویر می کرد.
هنرمندان معاصر در گنجینه هنر های تجسمی
در این گنجینه آثاری از هنرمندان معاصر ایران نیز به نمایش گذاشته شده است، از جمله:
- محسن سهیلی
- میر عبدالرضا دریابیگی
- رضا بدرالسماء
- زهره مهانی منش
- رسول شفقتی
- عبدالحسین محسنی کرمانشاهی
- یگانه قدیریان
- مهدی فرخی
این بخش نشان دهنده تنوع سبک ها از رئالیسم تا بیان گرایی و هنر مفهومی است.
هنر های سنتی در گنجینه
گنجینه هنر های تجسمی تنها محدود به نقاشی نیست.
منبت کاری چوب
آثار استاد حیدر نیکنام و محمدرضا توسلی گلپایگانی نمونه هایی از مهارت بی نظیر در حکاکی چوب و طراحی نقوش سنتی ایرانی هستند.
قلم زنی و برجسته کاری روی مس
آثار استاد محمد اعتزازی جلوه ای از هنر فلزکاری ایرانی را به نمایش می گذارند؛ هنری که تلفیقی از مهارت فنی و زیبایی شناسی سنتی است.
تحلیل تطبیقی هنر ایران و اروپا در گنجینه موزه حرم
یکی از ارزشمند ترین ویژگی های این گنجینه، امکان مقایسه مستقیم میان :
- رئالیسم اروپایی قرن نوزدهم
- طبیعت گرایی ایتالیا
- رئالیسم ایرانی دوره قاجار
- هنر مذهبی سنتی
- هنر معاصر ایران
است.
در آثار اروپایی، تمرکز بر نور، فضا و طبیعت دیده می شود؛ در حالی که در هنر ایرانی، علاوه بر طبیعت، روایت و معنا نقش پررنگ تری دارند.
اهمیت پژوهشی گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم
این گنجینه برای پژوهشگران حوزه های زیر اهمیت فراوانی دارد:
- تاریخ هنر تطبیقی
- مطالعات رئالیسم در ایران
- هنر مذهبی و آیینی
- تحلیل سبک شناسی قرن ۱۸ تا ۲۰
وجود آثار اصیل اروپایی در کنار آثار شاخص ایرانی، امکان پژوهش تطبیقی کم نظیری فراهم می کند.
تجربه بازدید از گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم
این گنجینه بخشی از موزه مرکزی آستان قدس رضوی است که در حرم امام رضا (ع) بنا شده. بازدید از این گنجینه معمولاً بین ۴۵ دقیقه تا یک ساعت زمان نیاز دارد. چیدمان آثار به گونه ای است که مخاطب ابتدا با آثار اروپایی و سپس با جریان هنر ایرانی مواجه می شود و در نهایت به هنرهای سنتی می رسد.
در هر بخش راهنمایان مستقر حضور دارند و بازدید کنندگان می توانند در صورت داشتن پرسش درباره سبک ها، تکنیک ها یا پیشینه هنرمندان، از توضیحات تخصصی آنان بهره مند شوند.
جمع بندی نهایی
گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم یکی از مهم ترین مراکز نمایش هنر در شمال شرق ایران است که با بیش از ۵۰ اثر شاخص در فضایی بالغ بر ۴۵۰ مترمربع، تصویری جامع از تحولات هنر ایران و اروپا ارائه می دهد.
از منظره های اروپایی قرن هجدهم تا آثار کمال الملک و هنر معاصر ایران، این گنجینه بستری ارزشمند برای شناخت سیر تحول هنر، مطالعه تطبیقی سبک ها و درک عمیق تر از ارتباط میان هنر، تاریخ و فرهنگ فراهم کرده است.
این مجموعه نه تنها یک موزه، بلکه یک مرجع پژوهشی و هنری برای علاقه مندان، دانشجویان و پژوهشگران هنر محسوب می شود.
سوالات متداول
گنجینه هنر های تجسمی موزه حرم چه سالی تأسیس شد؟
در هشتم تیر سال ۱۳۷۸ خورشیدی افتتاح شد.
این گنجینه چه آثاری را شامل می شود؟
آثار نقاشی ایرانی و اروپایی، منبت کاری چوب و قلم زنی روی مس.
چه تعداد اثر در این گنجینه به نمایش در آمده است؟
بیش از ۵۰ اثر در فضایی بالغ بر ۴۵۰ متر مربع.
آیا آثار کمال الملک در این گنجینه وجود دارد؟
بله، چند اثر منظره از کمال الملک در این مجموعه نگهداری می شود.
