در میان گنجینه های ارزشمند موزه مرکزی حرم مطهر امام رضا (ع)، بخشی تخصصی و بسیار مهم با عنوان گنجینه سکه موزه حرم قرار دارد که یکی از غنی ترین مجموعه های سکه در ایران و حتی خاورمیانه به شمار می رود. این گنجینه تنها محلی برای نمایش فلز های قدیمی نیست، بلکه آرشیوی مستند از تاریخ اقتصاد، سیاست، مذهب و هنر ایران و جهان است.
تاریخچه شکل گیری گنجینه سکه موزه حرم
ضرورت تفکیک بخش نمایش سکه ها از مدال ها و همچنین نیاز به توسعه ساختاری این مجموعه موجب شد در اوایل سال ۱۳۸۸ تغییرات مهمی در ساختار گنجینه ایجاد شود.
تا پیش از آن، سکه ها در کنار مدال ها و برخی آثار دیگر به نمایش گذاشته می شدند؛ اما با توجه به ماهیت تخصصی سکه شناسی (Numismatics) و حجم رو به افزایش آثار، تصمیم گرفته شد فضای مستقلی به این مجموعه اختصاص یابد.
به همین منظور، مجموعه سکه ها به بخش مرتبط با تمبر، تاریخچه پستی و اسکناس منتقل شد و در فضایی گسترده تر ساماندهی گردید. در نهایت، گنجینه سکه به صورت مستقل در طبقه منهای یک (زیرزمین) موزه مرکزی آستان قدس رضوی راه اندازی شد.
گنجینه سکه موزه حرم در کدام بخش قرار دارد؟
گنجینه سکه موزه حرم در طبقه زیرزمین موزه مرکزی آستان قدس رضوی واقع شده است.
این گنجینه در فضایی بیش از ۲۰۰ مترمربع طراحی و تجهیز شده و بیش از ۲۵۰۰ اثر تاریخی در حال نمایش را در خود جای داده است. این وسعت و تنوع آثار، آن را به یکی از کامل ترین و غنی ترین موزه های سکه در ایران و منطقه تبدیل کرده است.
قرارگیری این بخش در زیرزمین، علاوه بر ایجاد محیطی آرام برای مطالعه و بازدید، امکان کنترل دقیق نور، دما و رطوبت را فراهم کرده است؛ شرایطی که برای نگهداری اصولی آثار فلزی اهمیت حیاتی دارد.
ساعت بازدید از گنجینه سکه موزه حرم
بازدید از این گنجینه همه روزه و حتی در ایام تعطیل امکان پذیر است.
ساعت بازدید: ۸ صبح الی ۱۸
این زمان بندی منظم باعث شده زائران و گردشگران بتوانند بازدید از موزه مرکزی را در برنامه سفر خود به مشهد به راحتی جای دهند.
جایگاه گنجینه سکه در میان موزه های تخصصی ایران
گنجینه تخصصی سکه موزه رضوی، یکی از غنی ترین موزه های سکه در ایران و خاورمیانه محسوب می شود. این مجموعه طی سال های گذشته با همکاری:
-
مجموعه داران واقف
-
پژوهشگران برجسته سکه شناسی
-
کارشناسان داخلی و خارجی
توانسته کلکسیونی ارزشمند از سکه های ایران و جهان را گردآوری، مستند سازی و نگهداری کند.
بخشی از این مجموعه عظیم برای بازدید عموم به نمایش گذاشته شده و بخش دیگری در مخازن تخصصی نگهداری می شود.
کتابخانه تخصصی سکه شناسی در گنجینه
یکی از ویژگی های منحصر به فرد گنجینه سکه موزه حرم، در اختیار داشتن کتابخانه ای غنی از منابع تخصصی سکه شناسی است.
این کتابخانه شامل :
-
کاتالوگ های بین المللی سکه
-
منابع تخصصی تاریخ پول ایران
-
مقالات پژوهشی
-
نشریات علمی حوزه Numismatics
می باشد.
این بخش با دانشجویان و پژوهشگران رشته های :
-
تاریخ
-
باستان شناسی
-
هنر اسلامی
-
مطالعات اقتصادی
در مقاطع مختلف تحصیلی همکاری پژوهشی دارد.
دسته بندی مجموعه سکه های تاریخی در گنجینه
مجموعه سکه های تاریخی این گنجینه شامل گروه های متنوعی است که هرکدام بازتاب دوره ای خاص از تاریخ ایران و جهان هستند.
مجموعه سکه های ایران پیش از اسلام
این بخش شامل سکه هایی از دوره هخامنشی، اشکانی و ساسانی است.
ویژگی ها:
-
نقش پادشاهان
-
نمادهای آیینی
-
خطوط پهلوی
-
ضرب چکشی دستی
نخستین سکه های جهان
سکه های کرزوس (croesus coins)
سکه های شیر و گاومیش توسط کرزوس، آخرین پادشاه ثروتمند لیدی در غرب آسیای صغیر (ترکیه امروزی)، در قرن ششم قبل از میلاد و احتمالا در شهر سارد (پایتخت لیدی) ضرب شده و جزو نخستین سکه های نقره جهان می باشند. روی این سکه ها که کروزید نقره نامیده می شوند؛ نقش نیم تنه یک شیر در حال حمله به گاومیش و پشت آنها دو فرورفتگی مربع شکل دیده می شود.
گفتنی است کوروش کبیر هخامنشی بعد از به تصرف درآوردن کامل لیدی، به ضرب سکه های کروزید در ضرابخانه های شهر سارد ادامه داد. نخستین سکه های ایران توسط داریوش اول هخامنشی به نام های دریک (طلا) و شکل (نقره) در ضرابخانه های واقع در غرب امپراتوری ایران ضرب شدند.
مجموعه سکه های دوره اسلامی
با ورود اسلام، طراحی سکه ها دچار تحول اساسی شد. در این بخش سکه هایی از: دوره اموی، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری قابل مشاهده است.
ویژگی مهم این دوره:
-
حذف تصویر انسانی
-
استفاده از آیات قرآنی
-
خطوط کوفی و ثلث
در دوره هایی از تاریخ، حکومت های محلی یا نیمه مستقل اقدام به ضرب سکه کردند. این سکه ها اهمیت زیادی در شناخت ساختار قدرت منطقه ای دارند.
مجموعه سکه های ایران از حمله مغول تا دوران قاجار
این بخش تحولات مهمی را نشان می دهد:
-
ترکیب هنر ایرانی و مغولی
-
تثبیت تشیع در دوره صفوی
-
تغییرات اقتصادی دوره افشاریه
- اصلاحات پولی دوره قاجار
مجموعه سکه های حکام محلی ایران و ماوراءالنهر
این گروه برای پژوهشگران تاریخ منطقه ای بسیار ارزشمند است و اطلاعات دقیقی از ساختار قدرت محلی ارائه می دهد.
مجموعه سکه های ضرب چکشی حاکمان مسلمان خارج از ایران
این سکه ها امکان مقایسه تطبیقی میان ساختارهای پولی جهان اسلام را فراهم می کنند.
مجموعه سکه های ضرب چکشی سایر کشور های جهان
وجود سکه های غیرایرانی نشان دهنده گستره ارتباطات تجاری و فرهنگی ایران در دوره های مختلف تاریخی است.
آثار ویژه به نمایش درآمده در گنجینه
علاوه بر سکه ها، آثار خاصی نیز در این بخش به نمایش گذاشته شده است:
حلقه های مبادلاتی پیش از اختراع سکه
پیش از رواج سکه، بشر از حلقه های فلزی برای مبادله استفاده می کرد. نمونه هایی از این ابزار های مبادلاتی در گنجینه قابل مشاهده است.
مجموعه درهم های نقره ولایتعهدی امام رضا(ع)
این مجموعه از ارزشمند ترین بخش های گنجینه است که اهمیت مذهبی و تاریخی ویژه ای دارد.
سکه های ماشینی ایران
شامل:
-
دوره قاجار
-
پهلوی
-
جمهوری اسلامی
و نمونه هایی از سایر کشور های جهان.
مدال ها، نشان ها و مصنوعات پولی
این بخش شامل نشان های رسمی، مدال های افتخار، جواهرات مرتبط با نظام پولی و پول بافته ها می باشد.
پول بافته ها؛ پیوند هنر مردمی با نظام پولی
پول بافته ها به آثاری گفته می شود که در آن ها سکه ها به عنوان عنصر اصلی تزئینی، به یکدیگر متصل یا دوخته شده و در قالب اشیای کاربردی یا آیینی شکل گرفته اند. این آثار معمولاً شامل پوشش های تزئینی، کمربندها، جلیقه ها، حلقه های آیینی، پرده ها، پیشانی بند ها یا سایر سازه های پارچه ای و چرمی هستند که سطح آن ها با تعداد زیادی سکه پوشانده شده است.
کاربرد پول بافته ها در فرهنگ های مختلف، اغلب جنبه نمادین و آیینی داشته و نشانه ای از ثروت، برکت، اعتبار اجتماعی یا قدرت اقتصادی محسوب می شده است. در برخی مناطق، از این آثار در مراسم خاص یا به عنوان بخشی از پوشش های سنتی استفاده می شده است.
نمونه به نمایش درآمده در گنجینه سکه موزه حرم، جلیقه ای تزئین شده با بیش از هزار سکه یک، دو، پنج و ده ریالی دوره پهلوی دوم است که جلوه ای کمنظیر از ترکیب هنر مردمی و نظام پولی معاصر ایران را نشان می دهد. این اثر علاوه بر ارزش هنری، از منظر تاریخ پول و فرهنگ مادی نیز اهمیت ویژه ای دارد.
پول بافته ها را می توان در مرز میان «شیء اقتصادی» و «اثر هنری» قرار داد؛ جایی که سکه از کارکرد صرفاً مبادلاتی خارج شده و به عنصری هویتی و زیبایی شناختی تبدیل می شود.
اهمیت پژوهشی گنجینه سکه موزه حرم
وجود بیش از ۲۵۰۰ اثر در فضایی تخصصی، این گنجینه را به یکی از مهم ترین مراکز مطالعات سکه شناسی در کشور تبدیل کرده است.
کاربرد های پژوهشی:
-
تحلیل تورم تاریخی
-
بررسی ساختار مالی حکومت ها
-
مطالعه تغییرات مذهبی
-
تحلیل هنر حکاکی
تجربه بازدید از گنجینه سکه موزه حرم
چیدمان آثار به صورت طبقه بندی زمانی انجام شده و بازدید کننده می تواند سیر تحول تاریخی را مرحله به مرحله دنبال کند.
برای بازدید دقیق، حدود ۴۵ دقیقه تا یک ساعت زمان پیشنهاد می شود.
در هر بخش از موزه مرکزی حرم، راهنمایان مستقر حضور دارند؛ در گنجینه سکه ها نیز می توانید درباره دوره های تاریخی، شیوه ضرب سکه ها و ویژگی های آثار اطلاعات کسب کنید.
جمع بندی
گنجینه سکه موزه حرم در طبقه زیرزمین موزه مرکزی آستان قدس رضوی، با بیش از ۲۵۰۰ اثر در فضایی بالغ بر ۲۰۰ مترمربع، یکی از غنی ترین مجموعه های سکه در ایران و خاورمیانه است.
این گنجینه نه تنها نمایشگاهی از فلز های تاریخی، بلکه آرشیوی زنده از تاریخ اقتصادی، سیاسی و مذهبی ایران و جهان محسوب می شود.
اگر در سفر به مشهد به دنبال تجربه ای عمیق تر از تاریخ هستید، بازدید از موزه مرکزی، به ویژه گنجینه سکه موزه حرم می تواند یکی از ارزشمندترین بخش های برنامه شما باشد.
سوالات متداول
گنجینه سکه موزه حرم کجاست؟
گنجینه سکه در طبقه منهای یک (زیرزمین) موزه مرکزی آستان قدس رضوی در مشهد قرار دارد و به صورت تخصصی به نمایش سکه های تاریخی ایران و جهان اختصاص یافته است.
ساعت بازدید از گنجینه سکه موزه حرم چیست؟
بازدید از گنجینه سکه همهروزه، حتی در ایام تعطیل، از ساعت ۸ صبح تا ۱۸ امکانپذیر است.
در گنجینه سکه موزه حرم چند اثر به نمایش گذاشته شده است؟
در این گنجینه بیش از ۲۵۰۰ اثر تاریخی در فضایی بالغ بر ۲۰۰ مترمربع در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد.
پول بافته چیست و آیا نمونه ای از آن در گنجینه وجود دارد؟
پول بافته به آثاری گفته می شود که در آن سکه ها به صورت تزئینی به یکدیگر متصل یا دوخته شده اند و معمولاً کاربرد آیینی یا نمادین داشته اند. در گنجینه سکه موزه حرم نمونه ای از پول بافته مربوط به دوره پهلوی دوم به نمایش گذاشته شده است.
آیا امکان دریافت توضیح تخصصی هنگام بازدید وجود دارد؟
بله. در هر بخش از گنجینه راهنمایان مستقر حضور دارند و بازدیدکنندگان می توانند در صورت داشتن سؤال درباره دوره های تاریخی یا ویژگی سکه ها، از آن ها راهنمایی بگیرند.
