گنجینه سکه موزه حرم

گنجینه سکه موزه حرم امام رضا یکی از بخش های تخصصی و بسیار ارزشمند مجموعه موزه های آستان قدس رضوی است که در ساختمان موزه مرکزی واقع در صحن کوثر حرم مطهر حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام در مشهد مقدس قرار دارد.

این گنجینه با تمرکز بر نمایش سکه های تاریخی ایران و جهان از دوران پیش از اسلام تا دوره معاصر شکل گرفته و به عنوان یکی از غنی ترین مجموعه های سکه شناسی در ایران و منطقه شناخته می شود.

موقعیت و جایگاه گنجینه سکه موزه حرم

گنجینه سکه بخشی از موزه مرکزی آستان قدس رضوی است و در طبقه منهای یک یا زیر زمین این ساختمان قرار دارد. موزه مرکزی ساختمانی چند طبقه است که گنجینه های تخصصی متعددی را در خود جای داده است؛ از جمله گنجینه تاریخ حرم رضوی، گنجینه تمبر و اسکناس، گنجینه هنر های تجسمی، گنجینه آبزیان، گنجینه سلاح، گنجینه نجوم و ساعت، گنجینه ظروف و گنجینه سکه.

این گنجینه در فضایی بیش از ۲۰۰ مترمربع طراحی و تجهیز شده و بیش از ۲۵۰۰ اثر تاریخی در حال نمایش را در خود جای داده است. این وسعت و تنوع آثار، آن را به یکی از کامل‌ ترین و غنی‌ ترین موزه‌ های سکه در ایران و منطقه تبدیل کرده است.

قرار گیری این بخش در زیر زمین، علاوه بر ایجاد محیطی آرام برای مطالعه و بازدید، امکان کنترل دقیق نور، دما و رطوبت را فراهم کرده است؛ شرایطی که برای نگهداری اصولی آثار فلزی اهمیت حیاتی دارد.

موقعیت قرار گیری این گنجینه در قلب حرم مطهر دسترسی آسان برای زائران و گردشگران را فراهم کرده است. نزدیک ترین ایستگاه های مترو به حرم ایستگاه های حرم مطهر و بسیج هستند و بازدید کنندگان می توانند پس از ورود به صحن کوثر به ساختمان موزه مرکزی مراجعه کنند. گنجینه سکه اغلب در کنار بخش های مرتبط با تمبر و اسکناس ساماندهی شده و امکان مشاهده تطبیقی اسناد پولی و پستی را فراهم می آورد.

ساعت بازدید از گنجینه سکه موزه حرم

بازدید از این گنجینه همه‌ روزه و حتی در ایام تعطیل امکان‌ پذیر است.

ساعت بازدید: ۸ صبح الی ۱۸

این زمان‌ بندی منظم باعث شده زائران و گردشگران بتوانند بازدید از موزه مرکزی را در برنامه سفر خود به مشهد به‌ راحتی جای دهند.

تاریخچه تأسیس و شکل گیری

ریشه های جمع آوری سکه ها در آستان قدس رضوی به سده های گذشته باز می گردد. در طول قرن ها اشیاء و آثار هنری و تاریخی وقف یا اهدا شده به حرم پس از استفاده در خزانه نگهداری می شدند. با گسترش فعالیت های فرهنگی پس از انقلاب اسلامی و نیاز به ساماندهی آثار متنوع گنجینه های تخصصی شکل گرفت. تا سال ۱۳۸۷ شمسی مجموعه سکه ها در چند ویترین در کنار آثار تاریخی حرم مطهر در طبقه همکف موزه مرکزی به نمایش درآمده بود. در خرداد ماه سال ۱۳۸۸ شمسی این مجموعه از طبقه همکف به طبقه منهای یک انتقال یافت و به این ترتیب گنجینه ای تخصصی و مستقل برای نمایش این آثار ایجاد شد.

اهمیت این آثار توسعه روز افزون این مجموعه را به دنبال داشته است. بخشی از سکه ها مربوط به میراث آستان قدس رضوی یا حاصل کشفیات اتفاقی در اماکن متبرکه و صحن ها بوده و بخش اعظم آن ها وقفی و اهدایی است.

در سال های اخیر مجموعه داران متعددی سکه های تاریخی را به گنجینه سکه موزه حرم اهدا کرده اند که از جمله می توان به اهدای بیش از پانصد قطعه سکه از دوره ساسانی و خلفای عباسی توسط یک مجموعه دار تهرانی و اهدای مجموعه های دیگری از سکه های طلا نقره و مفرغ از سلسله های مختلف اشاره کرد. این روند اهداء نشان دهنده اعتماد عمومی به آستان قدس رضوی در حفظ میراث فرهنگی است.

گنجینه سکه موزه حرم با بر خورداری از مجموعه ای غنی که افزون بر یک صد و هشتاد سلسله و شهریارانی که سکه ضرب کرده اند را پوشش می دهد؛ جزء غنی ترین موزه های سکه منطقه به شمار می رود و سالانه بسیاری از پژوهشگران و دانشجویان مقاطع مختلف تحصیلی برای تدوین پایان نامه به این گنجینه معرفی می شوند.

ساختار فضای نمایشگاهی و ویژگی های فیزیکی

گنجینه سکه در فضایی حدود یک صد و پنجاه تا بیش از دویست متر مربع طراحی و تجهیز شده است. در این فضا بیش از یک هزار و نهصد تا بیش از دو هزار و پانصد اثر تاریخی به نمایش گذاشته می شود؛ در حالی که مجموعه کلی نگهداری شده در خزانه به ده ها هزار قطعه می رسد.

ویژگی های فضای نمایشگاهی شامل ویترین های تخصصی با نور پردازی مناسب برای حفاظت از آثار چیدمان موضوعی و تاریخی بر اساس دوره ها و سلسله ها و امکان مشاهده دقیق جزئیات سکه ها است. این چیدمان به بازدید کننده اجازه می دهد سیر تحول نظام پولی ایران و جهان را از دوران باستان تا دوره معاصر دنبال کند. راهنمایان مستقر در محل می توانند در صورت در خواست توضیحات تخصصی درباره جنس، وزن، محل ضرب، نقوش و اهمیت تاریخی سکه ها ارائه دهند. مدت زمان پیشنهادی برای بازدید این گنجینه معمولا بین سی تا چهل و پنج دقیقه است.

دسته‌ بندی مجموعه سکه‌ های تاریخی در گنجینه

حلقه‌ های مبادلاتی پیش از اختراع سکه

مجموعه سکه‌ های تاریخی این گنجینه شامل گروه‌ های متنوعی است که هرکدام بازتاب دوره‌ ای خاص از تاریخ ایران و جهان هستند. قبل از پرداختن به این دسته بندی لازم به ذکر است که پیش از رواج سکه، بشر از حلقه‌ های فلزی برای مبادله استفاده می‌ کرد. نمونه‌ هایی از این ابزار های مبادلاتی در گنجینه قابل مشاهده است.

مجموعه سکه های پیش از اسلام

یکی از بخش های برجسته گنجینه سکه های دوران پیش از اسلام است. این مجموعه شامل نخستین سکه های جهان مانند سکه های شیر و گاومیش کرزوس پادشاه ثروتمند لیدی است.

همچنین سکه های مقدونی سکه های ایران پیش از اسلام شامل دوران هخامنشی، سلوکی، شاهان پارس اشکانی، الیمایی، خاراسن و ساسانی در این بخش جای دارند. سکه های هپتالیان، هندوسکایی، هندوپارتی، باختری، هون ها، شاهان ارمنستان، شاهان باختر و کوشانیان نیز از دیگر نمونه های این دوره هستند.

سکه های ساسانی با تصویر پادشاه در یک روی سکه و آتشدان با دو نگهبان در روی دیگر از نمونه های شاخص این بخش به شمار می روند. این سکه ها اغلب از جنس نقره و با واحد درهم هستند و در شهر های مختلفی مانند بیشاپور، ری، نیشابور، اصفهان، دارابگرد و مدائن ضرب شده اند. وجود این آثار امکان مطالعه تحولات سیاسی اقتصادی و هنری ایران باستان را فراهم می کند.

مجموعه سکه های دوره اسلامی

بخش عمده گنجینه به سکه های دوره اسلامی اختصاص دارد. این مجموعه شامل سکه های عرب، ساسانی، خلفای اموی و عباسی و سکه های سلسله های مختلف ایران مانند طاهریان، صفاریان، سامانیان، آل زیار، آل بویه، غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، غوریان، ایلخانان، مغول، اتابکان، آل مظفر، آل جلایر، سربداران، تیموریان، مرعشیان، آق قویونلو و قراقویونلو، صفوی، افشاری، درانی، زندیه، قاجاریه، عثمانی، پهلوی و دوره جمهوری اسلامی است.

ویژگی مهم این دوره:

• حذف تصویر انسانی

• استفاده از آیات قرآنی

• خطوط کوفی و ثلث

از مهم ترین و ارزشمند ترین آثار این بخش سکه های نقره، یادبود ولایت عهدی امام رضا علیه السلام است که در زمان حیات آن حضرت و پس از شهادت ایشان در سال های ۲۰۲،  ۲۰۳ و ۲۰۴ هجری قمری در شهر های سمرقند، اصفهان و محمدیه شهر ری ضرب شده اند. این سکه ها به دلیل ارتباط مستقیم با تاریخ تشیع و ولایت عهدی امام هشتم جایگاه ویژه ای در میان بازدید کنندگان دارند و اغلب در صدر توجه قرار می گیرند.

سکه های دوره افشاری نیز از جمله مجموعه های قابل توجه هستند. سکه های طلا و نقره شاهان افشاری مانند نادرشاه، عادل شاه، سلطان ابراهیم، امیر ارسلان، شاهرخ افشار و نادرشاه دوم در ضراب خانه های شهر هایی مانند مشهد مقدس، یزد، اصفهان، تفلیس، قندهار، هرات، دهلی، تبریز، شیراز و قزوین ضرب شده اند. واحد سکه های نقره شامل شاهی، عباسی، دینار، نادری و روپی و واحد سکه های طلا اشرفی بوده است.

سکه های ضرب چکشی بخش عمده ای از مجموعه را تشکیل می دهند و حدود پانصد قطعه نیز سکه های ماشینی هستند. سکه های ماشینی از بیش از بیست و پنج تا پنجاه کشور جهان نیز در این گنجینه به نمایش درآمده است. علاوه بر سکه ها البسه سکه دوزی شده شامل کلاه و پول، جلیقه مزین به سکه های دوران قاجار و پهلوی، زیورآلات تزیین شده به سکه های طلا و مدالیون های طلا و نقره کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز در کنار این مجموعه دیده می شود.

مجموعه سکه‌ های ایران از حمله مغول تا دوران قاجار

این بخش تحولات مهمی را نشان می‌ دهد:

• ترکیب هنر ایرانی و مغولی

• تثبیت تشیع در دوره صفوی

• تغییرات اقتصادی دوره افشاریه

• اصلاحات پولی دوره قاجار

مجموعه سکه‌ های ضرب چکشی سایر کشور های جهان

وجود سکه‌ های غیر ایرانی نشان‌ دهنده گستره ارتباطات تجاری و فرهنگی ایران در دوره‌ های مختلف تاریخی است.

پول‌ بافته ها

پول بافته ها به آثاری گفته می شود که در آن ها سکه ها به عنوان عنصر اصلی تزئینی، به یکدیگر متصل یا دوخته شده و در قالب اشیای کاربردی یا آیینی شکل گرفته اند. این آثار معمولاً شامل پوشش های تزئینی، کمربند ها، جلیقه ها، حلقه های آیینی، پرده ها، پیشانی بند ها یا سایر سازه های پارچه ای و چرمی هستند که سطح آن ها با تعداد زیادی سکه پوشانده شده است.

کاربرد پول بافته ها در فرهنگ های مختلف، اغلب جنبه نمادین و آیینی داشته و نشانه ای از ثروت، برکت، اعتبار اجتماعی یا قدرت اقتصادی محسوب می شده است. در برخی مناطق، از این آثار در مراسم‌ خاص یا به عنوان بخشی از پوشش های سنتی استفاده می شده است.

نمونه به نمایش درآمده در گنجینه سکه موزه حرم، جلیقه ای تزئین شده با بیش از هزار سکه یک، دو، پنج و ده ریالی دوره پهلوی دوم است که جلوه ای کم نظیر از ترکیب هنر مردمی و نظام پولی معاصر ایران را نشان می دهد. این اثر علاوه بر ارزش هنری، از منظر تاریخ پول و فرهنگ مادی نیز اهمیت ویژه ای دارد.

پول بافته ها را می توان در مرز میان «شیء اقتصادی» و «اثر هنری» قرار داد؛ جایی که سکه از کارکرد صرفاً مبادلاتی خارج شده و به عنصری هویتی و زیبایی شناختی تبدیل می شود.

اهمیت پژوهشی و ارزش فرهنگی

گنجینه سکه موزه حرم به دلیل گستردگی تاریخی و جغرافیایی اهمیت پژوهشی بالایی دارد. سکه ها به عنوان اسناد عینی و ملموس به جا مانده از دوران کهن امکان بررسی ویژگی هایی مانند اندازه، وزن، جنس، تقسیمات واحد، نقوش پشت و رو، سال ضرب و محل ضرب را فراهم می کنند. این گنجینه برای پژوهشگران حوزه های تاریخ، باستان شناسی، سکه شناسی، اقتصاد تاریخی و مطالعات اسلامی مرجع ارزشمندی است و سالانه دانشجویان بسیاری برای انجام تحقیقات به آن مراجعه می کنند.

از نظر فرهنگی این مجموعه آینه تمام نمای تاریخ فرهنگ هنر و تمدن ملل مختلف به شمار می رود. سکه ها نه تنها ابزار مبادله بوده اند بلکه نقش رسانه ای در انتقال شعائر مذهبی سیاسی و فرهنگی داشته اند. به عنوان مثال در برخی سکه های دوره ایلخانی و افشاری شعائر شیعی و نام ائمه اطهار نقش بسته است که نشان دهنده نفوذ تشیع در نظام پولی آن دوران است. وجود سکه های ولایت عهدی امام رضا علیه السلام پیوند مستقیم این گنجینه با تاریخ حرم مطهر را تقویت می کند.

توسعه مداوم مجموعه از طریق اهداء و خریداری آثار جدید نشان دهنده پویایی این گنجینه است. اهدای مجموعه هایی از سکه های ساسانی عباسی و سلسله های مختلف در سال های اخیر بر غنای آن افزوده است. این روند باعث شده گنجینه سکه موزه حرم به یکی از کامل ترین مجموعه های منطقه تبدیل شود.

کتابخانه تخصصی سکه‌ شناسی در گنجینه

یکی از ویژگی‌ های منحصر به‌ فرد گنجینه سکه موزه حرم، در اختیار داشتن کتابخانه‌ ای غنی از منابع تخصصی سکه‌ شناسی است.

این کتابخانه شامل :

• کاتالوگ‌ های بین‌ المللی سکه

• منابع تخصصی تاریخ پول ایران

• مقالات پژوهشی

• نشریات علمی حوزه Numismatics

می باشد.

شرایط بازدید و نکات عملی گنجینه سکه

موزه مرکزی آستان قدس رضوی که گنجینه سکه بخشی از آن است معمولا همه روزه حتی در ایام تعطیل از ساعت هشت تا هفده و چهل و پنج دقیقه پذیرای بازدید کنندگان است. در ایام نوروز و تابستان ساعات بازدید ممکن است افزایش یابد. در برخی روز های خاص مانند عاشورا، شهادت امام رضا علیه السلام و سیزده فروردین ممکن است تعطیل باشد. برای اطلاعات دقیق تر و به روز توصیه می شود به وبگاه رسمی موزه های آستان قدس رضوی مراجعه شود. بهای بلیت برای اتباع ایرانی و گردشگران خارجی متفاوت است و ممکن است تغییر کند.

بازدید از این گنجینه بخشی از تجربه کلی بازدید از موزه های حرم است و می توان آن را با بازدید از گنجینه های دیگر مانند تاریخ حرم قرآن و نفایس، تمبر و اسکناس یا فرش ترکیب کرد. نور پردازی کنترل شده و چیدمان منظم فضای مناسبی برای مطالعه آثار فراهم کرده است. راهنمایان حاضر در محل می توانند به پرسش های تخصصی پاسخ دهند.

جمع بندی

گنجینه سکه موزه حرم امام رضا با نمایش بیش از یک هزار و نهصد تا دو هزار و پانصد اثر منتخب از مجموعه ای گسترده که ده ها هزار سکه را شامل می شود تصویری جامع از تحولات نظام پولی ایران و جهان از دوران باستان تا دوره معاصر ارائه می دهد. از نخستین سکه های لیدی و هخامنشی تا سکه های ولایت عهدی امام رضا علیه السلام و آثار دوره های صفوی افشاری و قاجار این مجموعه بستری ارزشمند برای شناخت تاریخ اقتصاد هنر و فرهنگ فراهم کرده است.

این گنجینه نه تنها یک فضای نمایشگاهی بلکه مرجعی پژوهشی و فرهنگی برای علاقه مندان دانشجویان و پژوهشگران به شمار می رود و جایگاه ویژه ای در مجموعه خدمات رفاهی و فرهنگی حرم مطهر امام رضا (ع) دارد.

سوالات متداول

گنجینه سکه موزه حرم امام رضا کجا قرار دارد؟

این گنجینه در طبقه منهای یک یا زیرزمین ساختمان موزه مرکزی آستان قدس رضوی واقع در صحن کوثر حرم مطهر امام رضا علیه السلام در مشهد قرار دارد.

چه زمانی این گنجینه به صورت مستقل تأسیس شد؟

مجموعه سکه ها در خرداد ماه سال ۱۳۸۸ شمسی از طبقه همکف به طبقه منهای یک منتقل شد و به عنوان گنجینه ای تخصصی و مستقل فعالیت خود را آغاز کرد.

مهم ترین آثار گنجینه سکه موزه حرم کدام است؟

سکه های نقره یادبود ولایت عهدی امام رضا علیه السلام که در سال های ۲۰۲ ۲۰۳ و ۲۰۴ هجری قمری در شهرهای سمرقند، اصفهان و محمدیه ضرب شده اند از مهم ترین و ارزشمند ترین آثار این گنجینه به شمار می روند.

پول بافته چیست و آیا نمونه ای از آن در گنجینه وجود دارد؟

پول بافته به آثاری گفته می شود که در آن سکه ها به صورت تزئینی به یکدیگر متصل یا دوخته شده اند و معمولاً کاربرد آیینی یا نمادین داشته اند. در گنجینه سکه موزه حرم نمونه ای از پول بافته مربوط به دوره پهلوی دوم به نمایش گذاشته شده است.

چه دوره هایی از تاریخ در این گنجینه پوشش داده می شود؟

گنجینه سکه موزه حرم دوره های پیش از اسلام شامل لیدی، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و دوره اسلامی شامل خلفای اموی، عباسی و سلسله های ایرانی از طاهریان تا دوره جمهوری اسلامی را پوشش می دهد. همچنین سکه های ماشینی از کشورهای مختلف جهان نیز وجود دارد.

ساعات بازدید گنجینه سکه چگونه است؟

این گنجینه به عنوان بخشی از موزه مرکزی معمولا همه روزه از ۸ صبح الی ۱۸ باز است. در ایام نوروز و تابستان ساعات ممکن است افزایش یابد. برای تأیید ساعات به روز به منابع رسمی مراجعه شود.

آیا سکه های خارجی نیز در این گنجینه وجود دارد؟

بله سکه های ماشینی از بیش از بیست و پنج تا پنجاه کشور جهان و همچنین نمونه هایی از سکه های روم شرقی، عثمانی و سایر مناطق در این مجموعه به نمایش گذاشته شده است.

آیا برای بازدید نیاز به رزرو قبلی وجود دارد؟

بازدید فردی معمولا نیاز به رزرو قبلی ندارد اما برای گروه های بزرگ یا بازدید های خاص ممکن است هماهنگی با بخش موزه ها لازم باشد. اطلاعات این مقاله صرفا جنبه معرفی دارد و هیچ گونه خدمات رزرو یا هماهنگی از سوی مجله ارائه نمی شود.