بازار فرش مشهد

تاریخچه بازار فرش مشهد

ریشه های شکل گیری بازار

شکل گیری بازار فرش مشهد با تاریخ پیدایش خود شهر مشهد پیوندی ناگسستنی دارد. در گذشته های دور، معبر و گذرگاه میان روستای سناباد و روستای نوغان که هسته اولیه شکل گیری مشهد بودند، به دلیل مجاورت با مقبره حضرت رضا (ع) و جایگاه زیارتی آن، به مرور زمان به صورت بازاری بزرگ در آمد. این بازار که با عنوان بازار بزرگ مشهد شناخته می شود، طبق آثار و شواهد مکتوب، یکی از قدیمی ترین بازار های ایران محسوب می شود.

بازار فرش مشهد در ادامه مسیر بازار سرشور قرار دارد و گاهی از آن به عنوان بازار سرشور قدیم یاد می شود. خیابان شهید اندرزگو (خسروی نو) این دو بازار را از هم جدا کرده است. بازار فرش از خیابان اندرزگو آغاز می شود و در ضلع غربی حرم مطهر، در محل مسجد و حمام شاه خاتمه می یابد.

در دوران صفویه، بسیاری از منابع تاریخی مشهد به ویژه اسناد ثبت شده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، از وجود سقف آجری در بازار بزرگ مشهد به عنوان ویژگی کالبدی اصلی آن یاد کرده اند. این مستندات نشان می دهند که بازار قدیمی مشهد در گذشته مانند سایر بازار های تاریخی ایران، سر پوشیده بوده و سقف آجری و گنبدی شکل داشته است.

در گذشته، مسیر دسترسی از بازار به حرم از این نقاط می گذشت: سه راه حمام و مسجد شاه، بازار زنجیر، حرم امام رضا (ع) و صحن کهنه معروف به صحن اسماعیل طلایی.

بازار در دوران معاصر و ثبت ملی

بازار فرش مشهد در دوره های مختلف تاریخی آسیب دید و بخش هایی از آن تخریب شد. امروز، تنها بخش کوچکی از بازار بزرگ تاریخی مشهد در قالب بازار سرشور و بازار فرش مشهد بر جای مانده است.

این بازار تاریخی در تاریخ 6 مهر 1384 با شماره ثبت 13499 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت نشان دهنده اهمیت والای این بازار از نظر تاریخی، معماری و فرهنگی در سطح ملی است.

موقعیت جغرافیایی و آدرس بازار فرش مشهد

آدرس دقیق

بازار فرش مشهد در میدان بیت المقدس (فلکه آب)، خیابان شهید اندرزگو (خسروی نو)، اندرزگو 13، در نزدیکی ورودی باب الجواد حرم مطهر واقع شده است. این بازار در محله تاریخی بالا خیابان مشهد قرار دارد.

نزدیکی به حرم مطهر

موقعیت استراتژیک این بازار در نزدیکی حرم مطهر امام رضا (ع) باعث شده که زائران و گردشگران بتوانند هم زمان با زیارت، از بازار های سنتی اطراف حرم از جمله بازار رضا و بازار مرکزی مشهد نیز بازدید کنند. این بازار در مجاورت مراکزی همچون بازار رضا (ع)، گنبد طلا و پاساژ فردوسی قرار گرفته است.

دسترسی با حمل و نقل عمومی

نزدیک ترین ایستگاه اتوبوس به این بازار، ایستگاه اتوبوس حرم مطهر است. همچنین ایستگاه مترو خسروی در فاصله کمی از بازار قرار دارد که دسترسی با مترو را نیز میسر می سازد.

مشخصه	جزئیات
آدرس	میدان بیت المقدس، خیابان اندرزگو، اندرزگو 13
محله	بالا خیابان
نزدیک ترین ورودی حرم	باب الجواد
نزدیک ترین ایستگاه اتوبوس	حرم مطهر
نزدیک ترین ایستگاه مترو	ایستگاه خسروی
شماره ثبت ملی	13499

ساعت کاری بازار فرش مشهد

بازار فرش مشهد هفت روز هفته باز نیست و ساعت کاری آن به صورت زیر است:

روز	ساعت کاری صبح	ساعت کاری عصر
شنبه تا چهارشنبه	13:00 تا 8:30	17:30 تا 20:00
پنج شنبه	13:00 تا 8:30	تعطیل
جمعه	تعطیل	تعطیل

توجه: ساعت کاری ممکن است در ایام تعطیلات رسمی، ماه مبارک رمضان و مناسبت های مذهبی تغییر کند.

معماری و عناصر تاریخی بازار

ساختار فیزیکی بازار

بازار فرش مشهد یک بازار سرپوشیده سنتی با راسته های فرش و حجره های قدیمی است. معماری این بازار با طاق ها، گنبد ها و آجرکاری های دوره قاجار، نمونه ای کم نظیر از معماری بازار های ایرانی را به نمایش می گذارد.

مسجد و حسینیه چهل پایه

یکی از شاخص ترین عناصر بازار فرش مشهد، مسجد چهل پایه است که در حال حاضر نیز جایگاه ویژه ای دارد. در این مسجد برنامه هایی همچون اقامه نماز جماعت، قرائت قرآن، شب های احیا در ماه رمضان و پخش صبحانه در ماه های محرم و صفر برگزار می شود.

آب انبار موتمن السلطنه (چهل پایه)

یکی از مهم ترین بناهای تاریخی در حاشیه بازار فرش، آب انبار موتمن السلطنه است که به چهل پایه معروف است. این بنا قدمتی به سال 1265 خورشیدی دارد. پلکان ورودی آن در مسیری عریض به عمق 8 متری زمین می رسد و آجر چینی های منظم و ظریف آن از مهارت بالای معماری ایرانی در آن دوران حکایت دارد.

مؤتمن السلطنه، بانی این آب انبار و مسجد مجاور آن، وزیر خارجه دوره ناصرالدین شاه قاجار بوده است. درب ورودی این آب انبار در حال حاضر بسته است.

مسجد شاه و حمام شاه

حمام تاریخی مهدی قلی بیک یا همان حمام شاه که در انتهای بازار فرش فروش ها قرار دارد یکی از جاذبه های تاریخی نزدیک به حرم است که به عنوان موزه مردم شناسی نیز شناخته می شود که تاریخی آن بیش از 400 سال قدمت دارد.

مسجد و حسینیه فردوسی ها

در طول بازار، مسجد و حسینیه فردوسی ها نیز قرار دارد که از مکان های مذهبی و تاریخی فعال در این بازار است.

اهمیت فرهنگی و آیینی بازار

بازار فرش مشهد فراتر از یک مرکز تجاری، کارکردی فرهنگی و مذهبی داشته است. در گذشته جشن نیمه شعبان در این بازار با آیین های خاص برگزار می شد؛ مفروش کردن بازار، آویزان کردن فرش از دیوار مغازه ها، نصب پرچم و پارچه، چیدن گلدان، ریسه بندی و چراغانی از مراسم آن دوران بوده اند.

کالا های عرضه شده در بازار فرش مشهد

فرش دستباف خراسانی

بازار فرش مشهد به ویژه به فرش های دستباف خراسانی و مشهدی شهرت دارد. در این بازار انواع فرش های دستباف خراسانی و از دیگر شهرهای ایران با طرح ها و نقش های متنوع به فروش می رسند. بسیاری از فروشندگان این بازار از نسل های قدیمی و با تجربه در حوزه فرش هستند که این امر هویت و اعتبار ویژه ای به بازار داده است.

سایر کالا های عرضه شده

در این بازار علاوه بر فرش دستباف، کالا های زیر نیز یافت می شوند:

• قالی و قالیچه نو و دسته دوم
• پشتی
• تابلو فرش
• موکت و روفرشی
• خدمات رفو و ترمیم فرش

تاریخچه قالی بافی در مشهد

تولید فرش های دستباف در مشهد قدمتی حدود پانصد سال دارد. از نمونه های کهن فرش مشهد، فرش های زینتی آستان مقدس امام رضا (ع) هستند که به دستور شاه عباس صفوی بافته شده اند. قدیمی ترین قالی موجود در مجموعه آستان قدس رضوی نزدیک 160 سال پیش بافته شده است. ورود بازرگانان تبریزی به مشهد برای گسترش صادرات قالی و تاسیس کارگاه های متمرکز، نقش مهمی در توسعه صنعت فرش این شهر داشته است.

امروزه، شرکت فرش آستان قدس رضوی فعال ترین واحد فرش بافی در استان خراسان رضوی است. استان خراسان با داشتن بیش از 200 هزار کارگاه قالی بافی، 400 هزار نفر بافنده و تولید سالانه بالغ بر یک میلیون متر مربع فرش دستباف، مهم ترین قطب تولید فرش کشور محسوب می شود.

ویژگی های فنی فرش مشهد

فرش مشهد دارای مشخصات فنی منحصر به فردی است که آن را از فرش های سایر مناطق متمایز می کند.

مواد اولیه

• جنس پرز: پشم مرغوب خراسانی (نرم و شفاف)
• تار و پود: معمولا از پشم یا پنبه
• فرش مشهد دارای پشت برجسته بوده و معمولا دو پود است

ساختار بافت

• گره: عمدتا گره فارسی (نامتقارن)؛ گره ترکی تنها در برخی آثار قدیمی دیده می شود
• رجشمار: معمولا بین 20 تا 40 رج در دسیمتر مربع (رجشمار 40 به ندرت دیده می شود)
• روش پود کشی: دوپود (دارای دوام و استحکام بالا)
• فرش مشهد به عنوان فرشی “پر گوشت” و با کیفیت بالا شناخته می شود

قالی مشهد به هنگام کهنگی به اصطلاح “باب صادرات” می شود، یعنی ارزش آن با گذشت زمان افزایش می یابد.

طرح ها و نقوش فرش مشهد

فرش مشهد از نظر نقشه و طرح، ویژگی های سنتی خود را به خوبی حفظ کرده است

طرح	توضیح
لچک ترنج	ترنج معمولا گرد است و 16 ضمیمه دارد
افشان	طرح های پراکنده؛ برای فرش های متوسط رایج است
شاه عباسی	گل های بزرگ شاه عباسی با ساقه های بلند و ظریف
اسلیمی	نقوش اسلیمی ماری و دن اژدری
گل فرنگ	در سال های اخیر در مشهد رواج یافته
زیر خاکی شیخ صفی	طرحی اصیل از خراسان

رنگ بندی

رنگ های عمده شامل قرمز تیره (لاکی)، آبی تیره، سرمه ای، قرمز روناسی سیر، کرم و بژ است. در مجموع نقشه متن و حاشیه فرش مشهد با هم هماهنگ است و حاشیه از 7 تا 8 قاب ثانوی تشکیل می شود.

در قالی های مشهد طرح های هندسی جز در مناطق ترک نشین راه ندارد و بیشتر از نقوش منحنی و گلدار استفاده می شود.

برند ها و استادان معروف فرش مشهد

در طول تاریخ، استادان و تولید کنندگان نامداری در عرصه فرش مشهد فعالیت داشته اند که آثار آنها امروز ارزش بالایی دارد

• صابر
• عمو اوغلی
• کافی
• مخملباف
• خامنه ای
• زرباف
• کلانی
• پورنگی
• حاجی فکور
• قاضی خان
• نائینی
• تمیزکار نوغانی

در بازار مشهد؛ دستباف یا ماشینی؟

بازار فرش مشهد هم فرش های دستباف و هم فرش های ماشینی عرضه می کند.

مهم ترین نام های فرش ماشینی موجود در مشهد عبارتند از:

• فرش نگین مشهد: یکی از شناخته شده ترین برند های فرش ماشینی ایران
• فرش توس مشهد:برند تولیدی مشهدی
• فرش زمرد مشهد:دارای کارخانه در شهرک صنعتی توس
• فرش ساوین

در کنار این برند ها، در سطح شهر مشهد فروشگاه های تخصصی فرش ماشینی نیز در خیابان سناباد و قاسم آباد فعال هستند که محصولات ملی و کارخانه های بزرگ کشور را عرضه می کنند.

راهنمای خرید فرش در بازار فرش مشهد

چگونه فرش دستباف اصل را تشخیص دهیم؟

برای خرید مطمئن در بازار فرش مشهد، به این روش های تشخیص توجه کنید.

بررسی پشت فرش

پشت فرش دستباف باید گره های تک تک و قابل تشخیص داشته باشد. در فرش دستباف اصل، می توان از پشت آن، تمام گره ها را به وضوح دید. اگر ریشه های فرش به پشت آن دوخته شده باشد، نشانه غیر اصل بودن است؛ زیرا ریشه در فرش دستباف همان انتهای چله است و از بافت جدا نمی شود.

بررسی رجشمار

می توانید رجشمار فرش را با شمارش تعداد گره ها در 10 سانتی متر عرضی فرش و ضرب آن در 10 به دست آورید. هر چه رجشمار بیشتر باشد، فرش دستباف ارزش بیشتری دارد.

مواد اولیه

فرش دستباف مشهد از پشم طبیعی تهیه می شود. پشم طبیعی در برابر سایش مقاوم تر است و لطافت خاصی دارد. جنس مواد را با لمس کردن فرش می توان تا حدی ارزیابی کرد.

تقارن طرح

با تا کردن فرش از وسط می توانید تقارن طرح را بسنجید. اختلاف چند سانتی متر در ابعاد فرش طبیعی است و از ویژگی های فرش دستباف محسوب می شود، اما اختلاف بیشتر از این، عیب فرش به شمار می رود.

رنگ بندی

فرش های با رنگ های طبیعی معمولا عمق و ثبات بیشتری دارند. رنگ های مصنوعی پس از مدتی ممکن است رنگ ببازند.

قیمت

قیمت پایین غیر معمول در فرش های معرفی شده به عنوان دستباف می تواند نشانه ای از تقلبی بودن باشد. فرش دستباف اصیل به دلیل نیاز به مواد اولیه طبیعی، زمان طولانی بافت و نیروی انسانی متخصص، قیمت بالاتری دارد.

عوامل موثر بر قیمت فرش دستباف مشهد

عامل	تاثیر بر قیمت
کیفیت مواد اولیه	بالا
رجشمار(تعداد گره در واحد سطح)	بالا
اندازه فرش	متوسط
برند و ساقبه بافنده	بالا
طرح و نقشه	متوسط تا بالا
رنگرزی طبیعی یا شیمیایی	متوسط
بی عیب و نقص بودن	بالا
منطقه تولید	متوسط

نکات مهم هنگام خرید در بازار

1. اگر به خرید فرش دستباف علاقه دارید، صبح ها برای بازدید بهتر است چون نور طبیعی بیشتر در دسترس است.
2. قبل از خرید، چند حجره را با هم مقایسه کنید.
3. در مورد اصالت منشاء فرش (مشهدی، تبریزی، کاشانی و غیره) از فروشنده سوال کنید.
4. در صورت خرید فرش گران قیمت، درخواست شناسنامه یا گواهی اصالت از فروشنده توصیه می شود.
5. اگر قصد ترمیم فرش دارید، برخی حجره های این بازار خدمات رفو نیز ارائه می دهند.

سایر مناطق خرید فرش در مشهد

علاوه بر بازار تاریخی فرش مشهد، در سطح شهر مراکز متعدد دیگری نیز برای خرید فرش وجود دارد:

• خیابان سناباد:یکی از مهم ترین مراکز تمرکز فروشگاه های فرش در مشهد است
• قاسم آباد:دارای فروشگاه های متعدد فرش ماشینی
• خیابان اندیشه، بلوار ابوطالب و بلوار مجد: پراکندگی فروشگاه های فرش در این محور ها

ارزش گردشگری بازار فرش مشهد

جاذبه ای برای زائران و گردشگران

بازار فرش مشهد نه تنها برای خریداران فرش بلکه برای گردشگران و زائرانی که به تجربه حال و هوای بازار های سنتی ایران علاقه دارند، جاذبه ای ارزشمند است. معماری سنتی بازار، حجره های قدیمی و آثار تاریخی در حاشیه آن، تجربه ای منحصر به فرد فراهم می کنند.

ارتباط بازار با حرم مطهر

نزدیکی بازار به ورودی باب الجواد حرم مطهر امام رضا (ع) این امکان را فراهم می کند که زائران در مسیر زیارت، از بازار نیز دیدن کنند. بسیاری از زائران خارجی و داخلی که به مشهد می آیند، از بازار فرش به عنوان مکانی برای خرید سوغاتی ارزشمند و اصیل بازدید می کنند.

برای کسانی که قصد اقامت در مشهد دارند، منطقه اطراف حرم دسترسی ایده آلی به بازار فرش فراهم می کند. برای اطلاع از گزینه های اقامتی در مشهد، می توانید به صفحه رزرو هتل در مشهد مراجعه کنید.

نکات مهم برای بازدید از بازار فرش مشهد

بهترین زمان بازدید

• صبح ها: روشنایی طبیعی بهتری برای بررسی رنگ و کیفیت فرش فراهم است
• روز های شنبه تا چهارشنبه: بازار در تمام ساعات فعال است
• پرهیز از روز های جمعه: بازار در این روز تعطیل است

بهترین فصل برای بازدید

بازار فرش مشهد در تمام فصول سال باز است، اما در فصل بهار و پاییز که هوا مناسب تر است و ازدحام زائران در سطح متوسطی قرار دارد، تجربه بازدید لذت بخش تری خواهید داشت.

نکات عملی

• پیاده روی در بازار را با کفش راحت انجام دهید
• اگر قصد حمل فرش های بزرگ را دارید، از قبل ترتیب حمل و نقل را فراهم کنید
• برخی فروشندگان خدمات بسته بندی و ارسال فرش به سایر شهرها را نیز ارائه می دهند

جاذبه های تاریخی اطراف بازار فرش مشهد

بازار سرشور

بازار سرشور که در امتداد بازار فرش قرار دارد، یکی از کهن ترین و معتبر ترین بازار های سنتی ایران است که قدمت آن به دوران تیموری می رسد. این بازار با معماری سنتی و حجره های قدیمی، سوغاتی ها، صنایع دستی، فرش و پوشاک را عرضه می کند.

حرم مطهر امام رضا (ع)

حرم مطهر امام رضا (ع) در فاصله ای بسیار کوتاه از بازار فرش قرار دارد. این مجموعه عظیم شامل صحن های متعدد، موزه ها و آثار فرهنگی و هنری ارزشمند است. برای آشنایی با خدمات و امکانات حرم مطهر، می توانید مقالات مربوطه در مجله رزروک را مطالعه کنید.

موزه آستان قدس رضوی

موزه آستان قدس رضوی که شامل گنجینه های متعددی از جمله گنجینه تمبر و اسکناس، گنجینه صدف و موجودات دریایی، تالار تاریخ حرم رضوی، گنجینه سکه و گنجینه هنر های تجسمی است، در نزدیکی بازار فرش قرار دارد.

سوالات متداول بازار فرش مشهد

بازار فرش مشهد کجاست؟

بازار فرش مشهد در میدان بیت المقدس (فلکه آب)، خیابان شهید اندرزگو (خسروی نو)، اندرزگو 13، در نزدیکی ورودی باب الجواد حرم مطهر امام رضا (ع) واقع شده است.

ساعت کاری بازار فرش مشهد چگونه است؟

بازار فرش مشهد از شنبه تا چهارشنبه از ساعت 8:30 تا 13:00 و 17:30 تا 20:00 باز است. پنج شنبه ها فقط صبح از 8:30 تا 13:00 فعال است و جمعه ها تعطیل می باشد.

آیا در بازار فرش مشهد فرش دستباف اصیل پیدا می شود؟

بله. بازار فرش مشهد یکی از معدود بازارهای مشهد است که همچنان فرش دستباف اصیل ایرانی به فروش می رساند. انواع فرش های دستباف خراسانی و از شهرهای دیگر ایران مانند کاشان، تبریز، نائین و قم در این بازار موجود است.

چه تفاوتی بین بازار فرش مشهد و سایر مراکز خرید فرش در مشهد وجود دارد؟

بازار فرش مشهد یک بازار تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران است و قدمت آن به دوران پیش از تیموریان باز می گردد. برخلاف فروشگاه های مدرن فرش در خیابان سناباد یا قاسم آباد که عمدتا فرش ماشینی عرضه می کنند، این بازار تمرکز بیشتری روی فرش دستباف سنتی دارد و خود بازار نیز یک جاذبه تاریخی و گردشگری است.

چگونه مطمئن شویم فرش دستباف خریداری شده اصل است؟

برای تشخیص فرش دستباف اصل، به پشت فرش نگاه کنید؛ گره های تک تک و واضح نشانه دستباف بودن است. ریشه فرش نباید به پشت آن دوخته شده باشد بلکه باید ادامه چله فرش باشد. همچنین رجشمار (تعداد گره در 10 سانتی متر عرضی) را بررسی کنید و از فروشنده معتبر و دارای سابقه خرید کنید.

آیا می توان در بازار فرش مشهد چانه زنی کرد؟

بله. مانند اغلب بازارهای سنتی ایران، قیمت های اعلام شده اولیه در بازار فرش مشهد معمولا قابل مذاکره هستند. آگاهی از قیمت تقریبی فرش مورد نظر پیش از مراجعه به بازار، در مذاکره موثر کمک می کند.

بهترین سوغاتی از بازار فرش مشهد چیست؟

قالیچه های کوچک دستباف مشهدی، تابلو فرش با طرح های مذهبی و هنری، پشتی های دستباف و فرش های جانماز از بهترین و ماندگارترین سوغاتی هایی هستند که می توان از بازار فرش مشهد تهیه کرد.

سخن پایانی

بازار فرش مشهد بیش از آنکه یک مرکز تجاری باشد، یک سند تاریخی زنده است. این بازار که در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده، ادامه دهنده سنتی هزار ساله در قلب یکی از مقدس ترین شهر های ایران است. از معماری قاجاری آب انبار چهل پایه تا راسته های فرشی که نسل به نسل منتقل شده اند، هر گوشه از این بازار داستانی از هنر، فرهنگ و بازرگانی ایران زمین روایت می کند.

برای زائران و گردشگرانی که به مشهد سفر می کنند، گنجاندن بازدید از بازار فرش مشهد در برنامه سفر، تجربه ای است که درک عمیق تری از هویت تاریخی این شهر فراهم می کند. این بازار با همه تحولاتی که در گذر زمان داشته، همچنان زنده است و داد و ستد فرش های دستباف ایرانی در آن ادامه دارد.