مسجد گوهرشاد مشهد

مسجد گوهرشاد مشهد کجاست؟

مسجد گوهرشاد در بخش جنوبی حرم مطهر امام رضا (ع) در شهر مشهد، مرکز استان خراسان رضوی، واقع شده است.

این بنای تاریخی از چهار طرف به بخش های مختلف مجموعه حرم رضوی محدود می شود:

• از شمال، با عرض حدود هشتاد و هفت متر، به رواق دارالسیاده و دارالحفاظ متصل است.
• از جنوب، با عرضی نزدیک به نود و نه متر، به صحن قدس راه دارد.
• از شرق، با طولی حدود صد و نه متر، به رواق امام خمینی (که پیش تر صحن موزه نام داشت) محدود می شود.
• از غرب، با طولی نزدیک به صد و هفت متر، به بست شیخ بهایی می رسد.

تاریخچه مسجد گوهرشاد مشهد

گوهرشاد بیگم که بود؟

گوهرشاد بیگم، دختر امیر غیاث الدین ترخان و همسر شاهرخ، پسر تیمور گورکانی، یکی از تاثیرگذار ترین بانوان دوره تیموری بود. او در زمان حکومت همسرش، شاهرخ تیموری، از جایگاه و قدرت قابل توجهی برخوردار بود و در امور مختلف حکومتی و فرهنگی نقش داشت.

گوهرشاد در طول زندگی خود بنا های متعددی از جمله مدرسه گوهرشاد در هرات و مسجد گوهرشاد در مشهد را بنا نهاد که هر دو نمونه های برجسته ای از معماری عصر تیموری به شمار می روند. فرزند او، بایسنقر میرزا، از هنرمندان و خوشنویسان مطرح آن دوران بود که آثار خط او هنوز هم به عنوان یکی از سرمایه های هنری این بنا شناخته می شود.

زمان ساخت و معمار بنا

ساخت مسجد گوهرشاد مشهد در سال هشتصد و هجده هجری قمری به دستور گوهرشاد بیگم آغاز شد و در سال هشتصد و بیست و یک هجری قمری، یعنی پس از حدود سه سال، به پایان رسید. معمار اصلی این بنا، قوام الدین شیرازی، یکی از برجسته ترین معماران دوره تیموری بود که سبک معماری او تاثیر زیادی بر بنا های مذهبی این دوران گذاشت. دقت در طراحی، تناسب میان بخش های مختلف بنا و ظرافت تزئینات، مسجد گوهرشاد را به یکی از نمونه های کامل معماری اسلامی ایرانی در دوران تیموری تبدیل کرده است.

جایگاه مسجد در دوران های مختلف

مسجد گوهرشاد مشهد از همان ابتدا در مجاورت حرم مطهر امام رضا (ع) قرار داشت و به تدریج با گسترش مجموعه حرم رضوی، به یکی از بخش های اصلی این مجموعه تبدیل شد. در طول تاریخ، این مسجد شاهد رویداد های مذهبی، فرهنگی و حتی سیاسی متعددی بوده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز بازسازی هایی در صحن گوهرشاد انجام شد که از جمله آن ها می توان به افزودن آب نما ها و آبخوری های زیبا در محوطه صحن اشاره کرد.

معماری مسجد گوهرشاد مشهد

معماری مسجد گوهرشاد یکی از دلایل اصلی شهرت جهانی این بناست. این مسجد ترکیبی از یک صحن مرکزی، چهار ایوان، یک گنبد فیروزه ای رنگ، دو مناره طلایی و هفت شبستان است که هر یک ویژگی های معماری خاص خود را دارند.

گنبد فیروزه ای مسجد گوهرشاد

گنبد مسجد گوهرشاد، که یکی از نماد های بصری این بنا و حتی کل مجموعه حرم رضوی محسوب می شود، ارتفاعی نزدیک به چهل و یک متر دارد و با آجر های لعاب دار به رنگ آبی فیروزه ای پوشیده شده است. بر روی این گنبد کتیبه ای به خط کوفی نوشته شده که بر زیبایی و شکوه آن افزوده است. ترکیب رنگ آبی گنبد با آسمان مشهد، از مناظر شاخص و به یاد ماندنی برای هر گردشگری است که به این مکان سفر می کند.

مناره های طلایی

در دو طرف ایوان مقصوره، دو مناره بلند و زیبا با پوشش طلایی رنگ قرار دارند که ارتفاع هر یک از آن ها نزدیک به چهل و سه متر است. نکته جالب توجه در ساخت این مناره ها این است که ابتدا بر روی زمین ساخته شده و سپس در کنار گنبد مسجد نصب و بالا کشیده شده اند؛ روشی که نشان دهنده دقت و مهارت بالای معماران و صنعتگران آن دوران است.

ایوان های چهارگانه مسجد

مسجد گوهرشاد مشهد از چهار ایوان اصلی تشکیل شده که مهم ترین آن ها ایوان مقصوره جنوبی است. این ایوان مساحتی نزدیک به پانصد متر مربع، طولی حدود سی و هفت متر و ارتفاعی نزدیک به بیست و پنج متر و نیم دارد. تنوع هنر های به کار رفته در این ایوان، از جمله کاشی کاری معرق و خوشنویسی، آن را به یکی از با ارزش ترین بخش های مسجد تبدیل کرده است. کتیبه بایسنقر میرزا، فرزند گوهرشاد و از هنرمندان برجسته خط، در همین ایوان نصب شده است.

سایر ایوان های مسجد نیز شامل ایوان دارالسیاده و ایوان شرقی هستند. ایوان شرقی که در گذشته به ایوان حاجی حسن معروف بوده، به رواق امام خمینی متصل است و محل عبور و عبادت زائرانی است که از مسیر رواق های دارالسیاده و دارالحفاظ قصد ورود به حرم مطهر را دارند.

کاشی کاری و کتیبه های تاریخی

یکی از برجسته ترین ویژگی های مسجد گوهرشاد، کاشی کاری معرق آن است که با ظرافت و دقت بسیار بالایی اجرا شده است. نام گوهرشاد بیگم، بانی مسجد، در دو نقطه از بنا با کاشی معرق نوشته شده است؛ یکی در بالای درِ ورودی ایوان دارالسیاده و دیگری در کتیبه ایوان مقصوره. نقوش اسلیمی، ترنج های تزئینی و خطوط ثلث و کوفی در سراسر بنا به چشم می خورند و هر بازدیدکننده ای را مجذوب ظرافت هنر معماری اسلامی ایرانی می کنند.

منبر تاریخی مسجد گوهرشاد

یکی دیگر از ویژگی های خاص این مسجد، منبر تاریخی آن است که با هنر منبت کاری و بدون استفاده از حتی یک میخ ساخته شده است. این شیوه ساخت، نشان دهنده مهارت فوق العاده هنرمندان نجار و منبت کار دوران گذشته است و منبر مسجد گوهرشاد را به یکی از آثار ارزشمند هنری این بنا تبدیل کرده است.

مشخصات کلی مسجد گوهرشاد

ویژگی	مشخصات
موقعیت	ضلع جنوبی حرم مطهر امام رضا (ع)، مشهد
دوران ساخت	دوره تیموری، سال های 818 تا 821 هجری قمری
بانی	گوهرشاد بیگم، همسر شاهرخ تیموری
معمار	قوام الدین شیرازی
مساحت کل	حدود نه هزار و چهارصد و ده متر مربع
ارتفاع گنبد	حدود چهل و یک متر
ارتفاع مناره ها	حدود چهل و سه متر
تعداد ایوان	چهار ایوان اصلی
تعداد شبستان	هفت شبستان
تعداد در های ورودی	هشت درب

بخش های مختلف مسجد گوهرشاد

برای آشنایی دقیق تر با فضای داخلی مسجد گوهرشاد مشهد، در ادامه بخش های اصلی آن را فهرست می کنیم:

1. صحن گوهرشاد: قدیمی ترین صحن از میان صحن های ده گانه حرم مطهر رضوی که در سال های اخیر با آب نما و آبخوری زیبا تر شده است.
2. ایوان مقصوره جنوبی: بزرگ ترین و مهم ترین ایوان مسجد که محراب اصلی در آن قرار دارد.
3. ایوان دارالسیاده: یکی از ورودی های اصلی مسجد که به رواق های دارالسیاده و دارالحفاظ متصل است.
4. ایوان شرقی (ایوان حاجی حسن): ایوانی که به رواق امام خمینی راه دارد.
5. شبستان های هفت گانه: فضا های میان ایوان ها که محل اقامه نماز جماعت زائران هستند.
6. گنبد فیروزه ای و مناره های طلایی: نماد های بصری اصلی مسجد که از فاصله دور نیز قابل مشاهده اند.
7. منبر تاریخی: اثر منحصر به فرد منبت کاری بدون میخ.

واقعه مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد مشهد علاوه بر اهمیت مذهبی و هنری، در تاریخ معاصر ایران نیز جایگاه ویژه ای دارد. در تیرماه سال هزار و سیصد و چهارده شمسی، در دوران حکومت رضاشاه، رویدادی در این مسجد رخ داد که در منابع تاریخی با عنوان «واقعه مسجد گوهرشاد» یا «قیام گوهرشاد» شناخته می شود. بر اساس گزارش های تاریخی، این رویداد در پی اعتراض بخشی از روحانیون و مردم مشهد به برخی سیاست های فرهنگی و پوششی دولت وقت، از جمله الزام استفاده از کلاه شاپو، شکل گرفت. جمعیت معترض در مسجد گوهرشاد متحصن شدند و پس از چند روز، نیرو های نظامی برای متفرق کردن متحصنان وارد عمل شدند که این امر به کشته و زخمی شدن گروهی از حاضران انجامید.

جایگاه مذهبی و فرهنگی مسجد گوهرشاد مشهد

مسجد گوهرشاد به دلیل مجاورت مستقیم با حرم مطهر امام رضا (ع)، یکی از پر تردد ترین مساجد ایران برای اقامه نماز جماعت است. زائرانی که برای زیارت به حرم امام رضا سفر می کنند، معمولا مسجد گوهرشاد را نیز در مسیر بازدید خود قرار می دهند تا هم در فضای معنوی آن نماز بگزارند و هم از نزدیک شاهد شکوه معماری تیموری این بنا باشند. علاوه بر جنبه مذهبی، مسجد گوهرشاد از منظر تاریخی و هنری نیز مورد توجه باستان شناسان، پژوهشگران معماری اسلامی و گردشگران داخلی و خارجی قرار دارد و به عنوان یکی از مراکز فرهنگی در حرم امام رضا است.

نحوه دسترسی به مسجد گوهرشاد مشهد

از آن جا که مسجد گوهرشاد بخشی از مجموعه حرم مطهر امام رضا (ع) است، دسترسی به آن دقیقا مانند دسترسی به حرم رضوی است. برخی از روش های رایج برای رسیدن به این مسجد تاریخی عبارت اند از:

• استفاده از مترو مشهد و پیاده روی کوتاه تا یکی از ورودی های حرم مطهر.
• استفاده از تاکسی های شهری یا اینترنتی و اعلام مقصد به عنوان حرم امام رضا یا میدان های اطراف آن مانند میدان امام خمینی یا میدان شهدا.
• استفاده از اتوبوس های شهری که مسیر های متعددی به سمت حرم مطهر دارند.
• برای مسافرانی که با هواپیما به مشهد سفر می کنند، فرودگاه بین المللی شهید هاشمی نژاد مشهد در فاصله ای نه چندان دور از حرم قرار دارد و با تاکسی یا وسایل حمل و نقل عمومی می توان خود را به این منطقه رساند.

پس از ورود به هر یک از صحن ها و رواق های حرم مطهر، با پرسش از مسیر یا مشاهده تابلو های راهنما، به راحتی می توان صحن و مسجد گوهرشاد را در ضلع جنوبی حرم پیدا کرد.

بهترین زمان و ساعت بازدید از مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد مشهد به صورت شبانه روزی در دسترس زائران و گردشگران قرار دارد، اما برای تجربه بهتر و آرام تر، رعایت نکات زیر توصیه می شود:

• ساعات اولیه صبح، پیش از شلوغی معمول زائران، یکی از بهترین زمان ها برای مشاهده آرام معماری و کاشی کاری های مسجد است.
• در ایام و مناسبت های مذهبی مانند دهه اول محرم، ماه رمضان و ایام میلاد و شهادت ائمه، جمعیت زائران به شدت افزایش می یابد و در صورت تمایل به بازدید آرام تر، بهتر است این ایام در نظر گرفته شود.
• در طول شب نیز به دلیل نور پردازی زیبای گنبد و مناره ها، مسجد گوهرشاد جلوه ای متفاوت و خیره کننده پیدا می کند که برای عکاسی و بازدید شبانه بسیار مناسب است.

نکات مهم برای زائران و گردشگران پیش از بازدید

پیش از سفر به مشهد و بازدید از مسجد گوهرشاد، توجه به چند نکته می تواند تجربه بهتری را برای شما رقم بزند:

1. رعایت پوشش مناسب و اسلامی برای ورود به حرم مطهر و مسجد الزامی است.
2. ورودی های حرم برای بانوان و آقایان معمولا جداگانه در نظر گرفته شده است؛ توجه به تابلو های راهنما در این زمینه ضروری است.
3. حمل وسایل ممنوعه مانند دوربین های حرفه ای بدون مجوز، در برخی مواقع با محدودیت همراه است؛ بهتر است پیش از سفر از قوانین به روز آستان قدس رضوی مطلع شوید.
4. به دلیل ازدحام زائران در ساعات پرتردد، همراه داشتن کودکان یا سالمندان نیازمند دقت و برنامه ریزی بیشتری است.
5. استفاده از راهنمای محلی یا مطالعه پیشین درباره تاریخچه مسجد، تجربه بازدید را عمیق تر و پرمعناتر می کند.

جاذبه ها و مکان های مرتبط با مسجد گوهرشاد در حرم امام رضا

از آن جا که مسجد گوهرشاد بخشی از مجموعه بزرگ حرم مطهر امام رضا (ع) است، بازدید کنندگان می توانند در همان مسیر، سری هم به سایر بخش های دیدنی این مجموعه بزنند:

• موزه آستان قدس رضوی و گنجینه های متعدد آن که در مجاورت حرم مطهر قرار دارد.
• بخش های مرتبط با غذای حضرتی امام رضا که هر روز میان زائران توزیع می شود.
• درمانگاه های اطراف حرم برای مواقع نیاز به خدمات درمانی.
• رواق کودک، فضایی ویژه برای زائران خردسال.
• چایخانه های سنتی داخل حرم برای استراحت میان بازدید.
• کتابخانه حرم امام رضا برای علاقه مندان به مطالعه و پژوهش.
• استراحتگاه های زائرین برای رفع خستگی سفر.

جمع بندی

مسجد گوهرشاد مشهد، با قدمتی نزدیک به شش قرن، یکی از ارزشمند ترین یادگار های معماری دوران تیموری در ایران است که در دل حرم مطهر امام رضا (ع) خود نمایی می کند. از گنبد فیروزه ای و مناره های طلایی گرفته تا کاشی کاری های معرق، کتیبه های خوشنویسی شده و منبر بی نظیر آن، هر بخش از این مسجد داستانی از هنر و تاریخ ایران اسلامی را روایت می کند. اگر قصد سفر به مشهد را دارید، بازدید از مسجد گوهرشاد را حتما در برنامه گردشگری خود قرار دهید تا از نزدیک شاهد شکوه این شاهکار معماری باشید.

سوالات متداول

مسجد گوهرشاد مشهد کجاست؟

مسجد گوهرشاد در ضلع جنوبی حرم مطهر امام رضا (ع) در شهر مشهد قرار دارد و بخشی از مجموعه بزرگ حرم رضوی محسوب می شود.

مسجد گوهرشاد را چه کسی ساخته است؟

این مسجد به دستور گوهرشاد بیگم، همسر شاهرخ تیموری، ساخته شد و معمار اصلی آن قوام الدین شیرازی، از معماران برجسته دوران تیموری، بوده است.

مسجد گوهرشاد در چه سالی ساخته شده است؟

ساخت این مسجد در سال هشتصد و هجده هجری قمری آغاز و در سال هشتصد و بیست و یک هجری قمری به پایان رسیده است.

ساعت بازدید مسجد گوهرشاد مشهد چگونه است؟

این مسجد به صورت شبانه روزی در دسترس زائران و گردشگران است، اما ساعات اولیه صبح یا شب برای بازدید آرام تر و عکاسی توصیه می شود.

برای بازدید از مسجد گوهرشاد باید ورودی جداگانه ای پرداخت کرد؟

خیر، ورود به مسجد گوهرشاد همانند سایر بخش های حرم مطهر امام رضا رایگان است و نیازی به خرید بلیط ندارد.

آیا مسجد گوهرشاد برای گردشگران غیر مسلمان نیز قابل بازدید است؟

بله، بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی با هر آیین و اعتقادی از این بنا به عنوان یک اثر تاریخی و معماری بازدید می کنند؛ با این حال رعایت پوشش مناسب و احترام به فضای مذهبی مکان ضروری است.

مسجد گوهرشاد چه ارتباطی با حرم امام رضا دارد؟

مسجد گوهرشاد از ابتدای ساخت در مجاورت حرم مطهر امام رضا قرار داشت و در طول تاریخ به یکی از بخش های اصلی و جدایی ناپذیر مجموعه حرم رضوی تبدیل شده است.