کتابخانه حرم امام رضا

کتابخانه حرم امام رضا یکی از مهم ترین مراکز فرهنگی و علمی جهان اسلام به شمار می رود. این کتابخانه که با نام رسمی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی شناخته می شود، در جوار حرم مطهر امام رضا علیه السلام در شهر مشهد مقدس واقع شده است. این مکان نه تنها گنجینه ای از دانش و فرهنگ اسلامی است بلکه به عنوان یکی از قدیمی ترین کتابخانه های فعال ایران و خاورمیانه، نقش کلیدی در حفظ میراث فرهنگی و علمی ایفا می کند.

آنچه میخوانید نمایش

تاریخچه کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

ریشه های کتابخانه حرم امام رضا به بیش از هزار سال پیش باز می گردد. شواهد تاریخی نشان می دهد که این کتابخانه پیش از سال ۱۴۵۷ میلادی (۸۶۱ قمری) وجود داشته است. برخی منابع تأسیس آن را به سال ۳۶۳ هجری قمری (۹۷۳ میلادی) نسبت می دهند. در طول قرن ها، این مجموعه با وقف نامه های متعدد غنی شده و به یکی از بزرگ ترین گنجینه های نسخ خطی و چاپی تبدیل شده است.

در دوره های مختلف تاریخی، از جمله دوران صفویه، قاجار و پهلوی، کتابخانه گسترش یافت. در آغاز قرن دهم هجری، شواهدی از وجود کتابخانه ای مستقل در آستان قدس وجود دارد. با این حال، تا عصر صفویه، اطلاعات دقیق تری از کتابخانه در منابع تاریخی ثبت نشده است. حوزه های علمی اطراف حرم مطهر همیشه مراکز بحث و تحقیق بوده اند، هرچند به دلیل شرایط سیاسی و مذهبی، ثبات کاملی نداشته اند.

در قرن چهارم هجری، با گسترش حوزه های علمی خراسان، کتابخانه های اولیه شکل گرفت. وقف قرآن توسط وزیر سلطان محمود غزنوی (سال ۳۹۳ هجری) یکی از قدیمی ترین نمونه هاست. در دوره تیموری و صفویه، مجموعه ها غنی تر شد. فهرست برداری های منظم از دوران قاجار موجود است.

در دوران پهلوی، ساختمان موزه و کتابخانه مشترک ساخته شد (۱۳۵۵ شمسی). پس از انقلاب، جداسازی و توسعه رخ داد. انتقال به ساختمان جدید در ۱۳۷۴ نقطه عطفی بود.

در دوران معاصر، توسعه چشمگیری رخ داد. نخستین بنای جامع و مستقل در سال ۱۳۳۰ شمسی در ضلع شمال غربی رواق امام خمینی ساخته شد. سپس در سال ۱۳۵۶ شمسی به مکان دیگری منتقل گردید.

ساختمان کنونی در سال ۱۳۷۴ شمسی (۱۹۹۵ میلادی) با مساحتی حدود ۲۸۸۰۰ متر مربع افتتاح شد. این بنا توسط معماران آستان قدس رضوی طراحی گردید و ترکیبی از عناصر معماری سنتی ایرانی-اسلامی با نیاز های مدرن است.

سید روح الله خمینی در حکم تولیت آستان قدس رضوی به آیت الله عباس واعظ طبسی، بر اهمیت کتابخانه تأکید کردند و آن را در ترازوی آستان قدس قرار دادند. این توجه نشان دهنده جایگاه والای فرهنگی کتابخانه است.

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در کنار مجموعه ای از گنجینه های ارزشمند دیگر از جمله موزه آستان قدس رضوی قرار دارد. این موزه که در طبقات مختلف حرم مطهر گسترده شده، شامل تالار تاریخ حرم، گنجینه سکه و سایر آثار نفیس تاریخی است و بازدید از آن را به زائران و گردشگران توصیه می کنیم.

معماری و ساختمان کتابخانه حرم امام رضا

معماری کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی نمونه ای برجسته از هنر اسلامی – ایرانی معاصر است. ساختمان در ضلع شمالی بست شیخ طوسی (بست بالا) واقع شده و در بین ضلع های شیرازی و طبرسی حرم مطهر قرار دارد. مساحت زیربنای آن حدود ۳۰ هزار متر مربع در سه طبقه اصلی است.

ویژگی های کلیدی معماری

حیاط های داخلی: دو حیاط به سبک سنتی ایرانی ساخته شده است. حیاط ورودی کوچک تر با چهار ایوان و حوض مرکزی، فضایی آرام و معنوی ایجاد می کند.

عناصر تزئینی: در ها، دیوار ها، سقف ها، آمفی تئاتر و سالن قدس با گچ بری، مقرنس کاری، خطاطی و کار های دستی تزئین شده اند. این عناصر ترکیبی از سبک های پیش از ایلخانی، صفوی، قاجار و مدرن را نشان می دهند.
سالن های مطالعه: فضا های جداگانه برای آقایان، بانوان، کودکان، نوجوانان و محققان با تجهیزات مدرن.

تالار ها: تالار محققان، سالن های ویژه برای اسناد و نسخ خطی، و بخش های دیجیتال.

این معماری نه تنها زیبایی شناختی است بلکه عملکردی نیز هست و محیطی مناسب برای مطالعه و پژوهش فراهم می کند. ساختمان در سال ۱۳۷۴ توسط اکبر هاشمی رفسنجانی افتتاح گردید و ۱۲ سال زمان ساخت آن به طول انجامید.

پس از مطالعه و بازدید از کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، می توانید سری هم به بازار رضا مشهد بزنید. این بازار معروف در ضلع شرقی خیابان امام رضا و در نزدیکی حرم مطهر قرار دارد و با تنوع بالای سوغات، صنایع دستی، زعفران و نبات، یکی از مقاصد اصلی خرید زائران و گردشگران مشهد محسوب می شود.

کتابخانه حرم امام رضا یکی از غنی ترین مجموعه ها را در جهان دارد. آمار تقریبی شامل موارد زیر است:

بیش از ۱٫۱ میلیون جلد کتاب چاپی به بیش از ۵۰ زبان زنده دنیا.
ده ها هزار نسخه خطی، شامل حدود ۵۷ هزار نسخه کتاب خطی.
بیش از ۲۰ هزار تا ۲۲ هزار قرآن و جزوه قرآنی خطی (یکی از بزرگ ترین مجموعه های جهان).
هزاران نسخه چاپ سنگی (بزرگ ترین مجموعه در ایران).
بیش از ۳۶ هزار میکرو فیلم از نسخ نفیس.
آلبوم ها، اسناد تاریخی، وقف نامه ها و مطبوعات قدیمی.
منابع دیجیتال و کتابخانه دیجیتال.

مجموعه نسخ خطی قرآن شامل نمونه های منحصر به فرد از خطوط حجازی، کوفی، نسخ، ثلث و غیره است. برخی قرآن ها به قرن های اولیه اسلامی بازمی گردند. مثلاً نسخه هایی از دوره تیموری و صفوی با تزئینات طلا و لاجورد.

بخش اسناد تاریخی شامل اسناد صفویه است که به عنوان میراث فرهنگی جهانی شناخته شده اند. کتابخانه همچنین دارای منابع در زمینه های فقه، حدیث، تفسیر، فلسفه، کلام، نجوم، طب، ریاضی، ادبیات و تاریخ است.

پس از ساعتها مطالعه و پژوهش در فضای آرام کتابخانه حرم، می توانید سری به چایخانه حرم امام رضا بزنید. این چایخانه با فضای سنتی و معنوی خود، محلی مناسب برای تجدید قوا و نوشیدن یک چای متبرک در جوار حرم مطهر است.

جزئیات مجموعه های تخصصی

بخش قرآن: شامل مصاحف حجازی، کوفی و نفیس با تزئینات. برخی نسخه ها امضا شده توسط علما یا شاهان. مرکز نسخ خطی بیش از ۲۵۵۰۰ اثر قرآنی نگهداری می کند.

بخش فقه و حدیث: هزاران نسخه خطی از علمای شیعه و سنی.

چاپ سنگی: بزرگ ترین مجموعه ایران با بیش از ۳۵ هزار نسخه.

اسناد: شامل وقف نامه ها، احکام سلاطین و اسناد تاریخی صفویه.

منابع خارجی: کتاب هایی به زبان های انگلیسی، عربی، ترکی، لاتین و غیره.

کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی دسترسی آنلاین به بخشی از منابع را فراهم کرده و شامل فهرست نویسی،تصویر برداری و خدمات اشاعه اطلاعات است.

خدمات و امکانات کتابخانه

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی خدمات متنوعی ارائه می دهد:

عضویت و امانت: عضویت عمومی، ویژه محققان و دانشجویان.
سالن های مطالعه: جداگانه برای گروه های مختلف با ساعات طولانی.
تالار محققان: مجهز برای پژوهش های عمیق.
بخش کودکان و نوجوانان: برنامه های آموزشی و فرهنگی.

خدمات سیار و تلفنی: کتابخانه های سیار و خدمات تلفنی.
آمفی تئاتر و سالن ها: برای برگزاری همایش ها و نمایشگاه ها.
رستوران و امکانات رفاهی: سالن غذا خوری جداگانه برای آقایان و بانوان.
همکاری های بین‌المللی: تبادل با کتابخانه های بزرگ جهان.

این کتابخانه دارای ۳۵ شعبه در نقاط مختلف ایران و حتی خارج از کشور (مانند هند) است.

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به عنوان یکی از مهم ترین مراکز فرهنگی و علمی کشور، خدمات متنوع و گسترده ای را به پژوهشگران، دانشجویان، زائران و علاقه مندان ارائه می دهد. این خدمات با هدف تسهیل دسترسی به منابع علمی و فرهنگی و ایجاد محیطی مناسب برای مطالعه و تحقیق طراحی شده ‌اند.

زائران و پژوهشگرانی که قصد استفاده طولانی تر از کتابخانه مرکزی آستان قدس را دارند، می توانند از خدمات غذای حضرتی امام رضا بهره مند شوند. این نذورات متبرک که در مهمانسرای حضرت توزیع می شود، فرصتی برای صرف یک وعده غذایی ساده اما پر معنا در جوار حرم امام رضا (ع) فراهم می کند.

امانت کتاب

هر عضو کتابخانه می تواند در هر نوبت تا ۵ عنوان کتاب را به مدت ۱۴ روز به امانت بگیرد. در صورت نیاز، عضو محترم می تواند با مراجعه حضوری، تماس تلفنی یا ثبت درخواست از طریق سامانه سامان، دوره امانت را برای یک دوره ۱۴ روزه دیگر تمدید نماید.

تمدید دوره امانت

اعضای محترم کتابخانه می توانند با مراجعه حضوری به کتابخانه، تماس با شماره تلفن کتابخانه یا از طریق پورتال رسمی کتابخانه نسبت به تمدید مدارک امانتی خود اقدام کنند. این فرآیند به منظور رفاه بیشتر کاربران طراحی شده است.

سالن مطالعه عمومی

سالن مطالعه کتابخانه همه روزه به جز ایام تعطیل از ساعت ۷:۳۰ الی ۱۹ پذیرای اعضای محترم است. در روزهای پنجشنبه ساعات کاری از ۸ الی ۱۹ می باشد. لازم به ذکر است که این سالن مطالعه صرفا ویژه بانوان است و فضایی آرام و مناسب برای مطالعه را فراهم کرده است.

اینترنت بی سیم

کتابخانه مجهز به سیستم وای فای پر سرعت برای استفاده اعضای محترم می باشد. حجم اختصاص یافته به هر عضو به میزان ۵۰۰ مگابایت در ماه است که این امکان را فراهم می کند تا اعضا بتوانند به صورت محدود از اینترنت برای اهداف پژوهشی استفاده نمایند.

بخش کودکان

کتابخانه دارای اتاق اختصاصی برای کودکان در کنار مجموعه اصلی است. این بخش شامل بیش از ۲۵۰۰ عنوان کتاب در گروه های سنی الف، ب و ج با تفکیک دقیق گروه سنی و همچنین نشریات ویژه کودکان می باشد. هدف از این بخش ارائه خدمات فرهنگی و آموزشی مناسب به مخاطبان کودک و خردسال است تا علاقه به کتاب و مطالعه از سنین پایین در آن ها تقویت شود.

همچنین والدینی که قصد استفاده از فضای مطالعاتی کتابخانه را دارند، می توانند کودکان خود را به رواق کودک حرم امام رضا بسپارند. این رواق با برنامه های فرهنگی و فضای امن، محیطی شاد و مناسب برای فرزندان شما فراهم کرده است تا شما با خیالی آسوده به پژوهش و مطالعه بپردازید.

بخش نوجوانان

بخش ویژه نوجوانان در کنار مخزن اصلی کتابخانه قرار دارد و شامل بیش از ۲۱۹۰ عنوان کتاب در موضوعات مختلف از جمله علمی، اطلاعات عمومی، دین، هنر، رمان ایرانی و خارجی و زندگینامه ها می باشد. این مجموعه برای ارائه خدمات به اعضای نوجوان و تقویت روحیه پژوهش و مطالعه در این گروه سنی آماده است.

در بخش جنوب شرقی حرم مطهر، رواق دارالذکر با فضای عرفانی و آرامش بخش خود، به عنوان محل آرامگاه رهبر شهید انقلاب، یکی از مقاصد مهم زائران در جوار بارگاه منور رضوی است. بازدید از این رواق، تجربه ای معنوی و به یادماندنی را برای زائران فراهم می کند.

آمار فعالیت های اخیر بخش ویژه

تعداد اعضا: ۷۸۳ نفر
اعضای جدید در ماه گذشته: ۲۵ نفر
اعضای کودک: ۹۵ نفر
مجموع کتب: ۲۲۰۶۶ جلد
کتب جدید در ماه گذشته: ۳۷ جلد
کتب کودک: ۲۶۱۲ جلد
امانت سال گذشته: ۱۰۰۹۱ جلد
امانت ماه گذشته: ۶۹۰ جلد
امانت ماه گذشته اعضا کودک: ۴۸ جلد

این آمار نشان دهنده فعالیت مستمر و پویای کتابخانه در خدمت رسانی به اقشار مختلف به ویژه کودکان و نوجوانان است.

آدرس دقیق: مشهد مقدس، حرم مطهر رضوی، بست شیخ طوسی، نرسیده به ورودی صحن انقلاب.

ساعات کاری کتابخانه حرم امام رضا

روز های شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۰۷:۳۰ تا ساعت ۱۹:۰۰

روز های پنجشنبه از ساعت ۰۸:۰۰ تا ساعت ۱۹:۰۰

لازم به ذکر است که کتابخانه حرم امام رضا در روز های جمعه تعطیل است.

سایت رسمی: library.razavi.ir

شماره تماس: ۰۵۱۳۸۲۳۰۰۰۹

قوانین ورود شامل رعایت حجاب، سکوت، عدم آسیب به منابع و ثبت نام برای عضویت است. گردشگران می توانند از بخش های عمومی بازدید کنند اما دسترسی به نسخ نفیس محدود است.

اهمیت فرهنگی و علمی کتابخانه

کتابخانه حرم امام رضا (ع) نه تنها مرکز حفظ میراث بلکه کانون پژوهش های اسلامی است. این مکان هزاران پژوهشگر، دانشجو، طلبه و گردشگر را میزبانی می کند. رتبه بندی جهانی آن را در میان کتابخانه های تأثیر گذار قرار می دهد و بنا بر گزارش های ثبت شده به عنوان هفتمین کتابخانه ای که جهان را تغییر داد شناخته می شود.

این ویژگی ها باعث شده کتابخانه حرم به یکی از مراکز فرهنگی و رفاهی حرم امام رضا (ع) تبدیل شده است.

فعالیت هایی مانند فهرست نویسی نسخ خطی، انتشار مجلات تخصصی (مانند پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی)، نمایشگاه ها و همکاری با مراکز علمی بین المللی، جایگاه آن را تقویت کرده است.

کتابخانه های وابسته و شعب

علاوه بر کتابخانه مرکزی، کتابخانه مسجد گوهرشاد (مخصوص آقایان با تمرکز بر اهل بیت) و شعب متعدد در مشهد و خراسان وجود دارد. این شبکه خدمات را گسترش می دهد.

آینده و توسعه ها

آستان قدس رضوی برنامه هایی برای دیجیتال سازی بیشتر، گسترش مجموعه ها و فعالیت های آموزشی دارد. تمرکز بر فناوری اطلاعات و دسترسی جهانی از اولویت هاست.

برای استفاده طولانی مدت از تلفن همراه در حین تحقیق و ثبت یادداشت ها، نیازی به نگرانی بابت تمام شدن شارژ نیست. با استفاده از شارژر گوشی در حرم که در نقاط مختلف از جمله نزدیک کتابخانه تعبیه شده، می توانید دستگاه خود را به صورت رایگان شارژ کرده و بدون دغدغه به کار خود ادامه دهید.

جدول خلاصه اطلاعات کلیدی

مورد	توضیح
نام رسمی	کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی
موقعیت	بست شیخ طوسی حرم امام رضا (ع)
سال تاسیس تقریبی	پیش از 1457 میلادی
مساحت ساختمان کنونی	حدود 28800 متر مربع
تعداد جلد کتابی چاپی	بیش از1.1 میلیون
نسخه خطی قرآن	بیش از 20 هزار
ساعات کاری تقریبی	از ۰۷:۳۰ تا ۱۹:۰۰
وب سایت	library.razavi.ir

کتابخانه حرم امام رضا گنجینه ای بی نظیر از دانش بشری و میراث اسلامی است. بازدید از آن تجربه ای غنی برای هر علاقه مند به فرهنگ و تاریخ فراهم می کند.

سوالات متداول